Bovendien is er genoeg te beleven en te genieten in dit kleine dichtbevolkte landje in Oost-Afrika. Kleiner dan Nederland, met 11 miljoen inwoners, van wie een miljoen in de hoofdstad Kigali woont.

In de Nationale Parken kun je gorilla’s en chimpansees in het wild ontmoeten en er is zelfs een jaarlijkse naamgevingsdag voor gorillababy’s. Maar er bestaan nogal wat verkeerde ideeën over Rwanda. Dat het arm is bijvoorbeeld. Dat is niet zo, tenminste in vergelijking met omringende landen. Niemand lijdt honger en er is enorm veel in opbouw en ontwikkeling.

Genocide

Of dat het er gevaarlijk is. Ik voel mij ’s avonds in Kigali op straat veiliger dan in Leeuwarden. Maar die vooroordelen komen voort uit de grootste ramp die het land ooit heeft getroffen: de genocide op Tutsi’s en gematigde Hutu’s in 1994 waarbij een miljoen mensen zijn vermoord en de wereld toekeek en niets deed. ,,Te weinig en te laat”, zei de gefrustreerde bevelhebber van de machteloze VN-vredesmacht, de Canadees Dallaire.

De wonden van die vreselijke honderd dagen van razernij zijn nog overal zichtbaar. Veel monumenten worden nog steeds gebouwd en opgericht. Bij sommige van die herinneringsplaatsen zijn menselijke resten tentoongesteld, gemummificeerde lichamen en schedels, gruwelijk en macaber, maar met een onontkoombare en indringende boodschap: Dit hebben mensen elklaar aangedaan! Zo erg was het!

Herdenkingsdienst

,,Zal ik het voor u vertalen?”, vroeg een jongeman naast mij zachtjes. ,,Graag”, zei ik. Het was zondagmorgen en ik was bij toeval verzeild geraakt in een Anglicaanse herdenkingsdienst van de genocide. Er waren veel genodigden, leden van regering en parlement en kerkelijke leiders, onder wie de bisschop van Butare.

De kerk zat vol. Er zong een koor, langzaam en swingend. Er werd gelezen uit het bijbelboek Klaagliederen van Jeremia en uit Handelingen over Paulus’ gevangenschap.

De preek ging over herinneren en gedenken. En over gedeelde schuld van alle overlevenden, alleen de slachtoffers zijn onschuldig. Er werd een vergelijking gemaakt met de Holocaust en met de klacht van Jeremia over de vernietiging van zijn volk. En ik dacht aan Cambodja, waar ik vorig jaar was, en aan Syrië, waar nu honderden onschuldige mensen sterven.

Structuur

En hoewel sommige Rwandese kerken mede schuldig waren en zelfs vluchtelingen hebben uitgeleverd aan hun moordenaars, zijn het juist nu de kerken die een mogelijkheid, een structuur bieden om verder te kunnen leven. Een model dat steunt op de peilers gerechtigheid en verzoening. Dat is de actuele christelijke boodschap voor Rwanda, waar achttien jaar later een generatie opgroeit van ‘na de oorlog’.

Van ptss, het posttraumatische stress syndroom, hebben ze hier wel gehoord, maar een breed en toepasbaar aanbod van behandeling ontbreekt. Veel nabestaanden willen liever niet terugkijken, maar kijken liever vooruit, naar de toekomst. Met het gevaar van verdrongen trauma’s en geblokkeerde rouw.

Door de gruwelijkheden te herdenken en herinneringen levend te houden, kunnen mensen hun pijn doorleven en doorvoelen, samen met anderen. De kerken van Rwanda met hun boodschap van gerechtigheid en verzoening spelen daarbij een cruciale rol.