Wee, de experts

Tamarah Benima

Yuval Noah Harari klinkt onwaarschijnlijk overtuigend. De filosofie-professor uit Jeruzalem publiceerde in 2014 Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid. Bij velen van u zal het op het nachtkastje liggen. Evenals de opvolger Homo Deus. Een kleine geschiedenis van de toekomst. Van beide boeken zijn miljoenen exemplaren verkocht, Sapiens is in 45 talen vertaald. Ik begin eerdaags met de luisterversies, maar zocht eerst op internet naar Harari’s lezingen en optredens in fora. Zeker tien uur heb ik aan het scherm gekluisterd gezeten om hem te horen spreken over de drie revoluties die de mensheid heeft gebracht waar zij nu is. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden), de landbouwrevolutie (10.000 jaar geleden) en de wetenschappelijke revolutie (500 jaar geleden).

Wat de toekomst betreft: negentig procent van de grote zoogdieren hebben we al uitgeroeid en voor de rest van het milieu zijn we wel erg destructieve rentmeesters. Maar even belangrijk, we zijn al op weg om als mens volkomen te worden bepaald en gecontroleerd en gestuurd door computerprogramma’s (algoritmes) die meer van ons weten dan wij zelf. Die rekenprogramma’s kunnen zo veel gegevens hanteren dat ze patronen in ons gedrag zien die wij zelf onmogelijk kunnen ontdekken. En uit dat gedrag concludeert kunstmatige intelligentie (AI) wat onze gevoelens, strevingen en behoeften zijn.

Harari legt het allemaal duidelijk uit. Maar het voordeel van oud worden is dat je sommige voorspellingen al eens hebt zien langskomen. En, ook niet zien uitkomen. Er kan nog steeds een kernoorlog komen, die de mens wegvaagt. Maar dat ‘kan’ verschilt hemelsbreed van de absolute zekerheid die ik als jonge vrouw had dat die kernoorlog er zou komen. Het verhaal over de geschiedenis van de mensheid is vast net zo fascinerend als Harry Potter, maar dan gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek.

Altijd leren

Maar na al die uren luisteren naar Harari bleek hij domweg armoedig – ik kan er geen beter woord voor vinden – in zijn antwoorden op de vraag: wat te doen? Het klimaatprobleem is zo groot, stelde Harari, dat nationale regeringen die niet kunnen oplossen. Fair enough. Dat kan alleen een wereldregering. Maar, zo vroeg iemand uit zijn publiek, het aantal democratieën in de wereld neemt af; hoe kan er worden gezorgd dat zo’n wereldregering democratisch blijft? „Dat weet ik niet”, zei Harari eerlijk. Tja… Een ander probleem: Harari stelt dat wat kinderen nu op school leren, volkomen nutteloos is, want de wereld van de toekomst ziet er volstrekt anders uit. Wat moeten wij onze kinderen dan leren? „Ik weet het niet”, zei Harari weer eerlijk. „Leer ze dat ze altijd zullen moeten leren.” Tja… Hoe doe je dat trouwens, anders dan door kinderen te onderwijzen wat tot nog toe heeft gewerkt?

Mijn Amerikaanse minnaar (als je oud wordt, zijn die er soms) – een topgeleerde in AI – vond dertig jaar geleden al dat ik met mijn HBS-B een stomme opleiding had gehad. Ik was namelijk ongelukkig van de middelbare school gekomen. Het kostte me jaren om te bedenken dat ik met een andere opleiding nog veel ongelukkiger was geweest. Afgezien van het perfect leren rekenen en schrijven (woordenschat, grammatica en spreekwoorden) op de lagere school, kreeg ik op de HBS: Nederlands, Frans, Duits, Engels, wiskunde (algebra, stereo, goniometrie), aardrijkskunde, geschiedenis, astronomie, scheikunde, natuurkunde, biologie, boekhouden, tekenen, gymnastiek. Tot vandaag betreur ik het dat ik geen gymnasium heb gedaan, dus geen Latijn en Grieks en optioneel Hebreeuws. Ik kan met die opleiding de hele wereld over, er zijn weinig onderwerpen waar ik echt helemaal niets van weet. Al die vakken leerden me patronen te onderscheiden op veel gebieden. Primitiever dan de algoritmes doen, maar wel bruikbaar.

Had men het onderwijs in Nederland maar minder veranderd: de middelbare scholieren die onderwijzer willen worden, zakken massaal voor het toelatingsexamen voor de Pabo. Zij zijn het slachtoffer van al die experts en intellectuelen zoals Harari die al decennia sleutelen aan het onderwijs. Die stellen met veel aplomb dat je die massa’s feiten niet in je hoofd hoeft te hebben, want ‘het is te vinden op internet’. Mijn advies aan al die gezakte jonge mannen en vrouwen die voor de klas willen staan: negeer de ‘toekomstvoorspellers’, neem een jaar en stamp al die ‘onzinnige’ kennis over d’s, t’s, dt’s en de ligging van Emmen en Omsk alsnog in je hoofd, en alles wat je nog meer moet weten om voor dat toelatingsexamen te slagen. Het zal je leven ten goede veranderen.