Een andere blik op Zomergasten

Tamarah Benima

Het is precies twintig jaar geleden dat ik Zomergast was en mijn ideale televisieavond mocht samenstellen. Deze zondag begint een nieuwe serie Zomergasten. Adriaan van Dis was mijn interviewer. Dat liep niet helemaal goed af. Althans, later heeft hij erg lelijke dingen over mij gezegd. Ikzelf heb de uitzending nooit teruggezien, na een vernietigende recensie van Max Pam in de Volkskrant. De beide heren verweten mij een gebrek aan zelfrelativering en humor. Wat ik echt wel heb, maar niet te zien was op tv. Van het publiek vond de helft het een vreselijke, de andere helft een prachtige uitzending. What’s new in my life?

Pas veel later realiseerde ik me wat er fout ging. Mijn insteek bij de keuze van de fragmenten was om te laten zien Joden niet alleen bezig zijn met Sjoa/Holocaust, de Israelisch-Arabisch/Palestijnse oorlogen en antisemitisme. Dus toonde ik daar niets van, maar koos voor balletdanseres Pina Bausch, Joop Admiraal in U bent mijn moeder, Benoit Mandelbrot over fractals, voor Russische genezingsmethoden, enzovoort. De avond werd afgesloten met een gedicht van de Perzisch-middeleeuwse mysticus Jalal ad-Din Rumi, gelezen door schrijver/vertaler Coleman Barks.

Het programma opende met een Australisch vogeltje dat allerlei ‘mens’-geluiden nadoet. Zoals het sluiten van de lens van een foto-toestel. Het vogeltje doet zich dus voor als iets anders. Of ik me met dat vogeltje identificeerde als ‘zwervende Jood’, vroeg Van Dis. The wandering Jew – ik had er nog nooit van gehoord. Het is een dertiende-eeuws mythologisch begrip: een Jood zou Jezus hebben bespot toen hij het kruis droeg, en werd daarom vervloekt tot het zwerven over de aarde tot Jezus terugkomt. De term duidt aan dat een Jood zich altijd moet aanpassen, maar desondanks zal worden verstoten en bespot (en dat daar volgens Jodenhaters goede redenen voor zijn).

Als mens

Door de vraag werd ik meteen en vooral neergezet als Jodin. En niet als een mens met een grote liefde voor kunst, cultuur, literatuur, wetenschap, politiek en spiritualiteit. Zou ik het mogen overdoen, dan zou de uitzending veel politieker worden en ik zou het Nieuw Israëlietisch Weekblad (waarvan ik net geen hoofdredacteur meer was) hebben gepromoot.

Toen, geen woord daarover. Toen wilde ik het hokjesdenken negeren. Dat lukt alleen als je heel veel media-training hebt gehad, en die had ik niet. Ik vrees trouwens dat in deze tijd van identiteitspolitiek de nadruk alleen maar meer komt te liggen op ieders ‘eigen’ hok. Emancipatie betekende vroeger dat achtergestelde groepen net zo behandeld wilden worden als de groep die het voor het zeggen had. Als homo, lesbiënne, zwarte, vrouw, gehandicapte, korte, extreem lange, dwerg, alleenstaande moeder, veel te dik, brillendrager, studiekop, ‘Indo’ en wat dies meer zij wilde men juist niet anders worden behandeld. De ongelijke behandeling – discriminatie, pesten, geen rekening houden met – had juist gezorgd voor pijn, verdriet en vernedering.

Tegenwoordig zijn echter de rapen gaar als de specifieke kenmerken niet (!) worden benoemd. Want mensen zijn juist trots op de punten waarin zij afwijken. Het streven naar het gedeeld-menselijke is (even?) buiten beeld geraakt. Bovendien kan men met een levensgeschiedenis vol overwonnen tegenslagen en trauma’s respect oogsten.

Niet spannend

Daar sluit de tweede fout op aan. Van Dis maakte van Zomergasten een ander programma dan Peter van Ingen vóór hem. Die nodigde kunstenaars, musici, schrijvers en wetenschappers uit die al bij het brede publiek bekend waren. Over hun leven hoefde het niet te gaan. Ze gaven commentaar op wat zij voor de kijker hadden uitgekozen, en aan de hand daarvan leerde je kijken en luisteren zoals zij. Maar Van Dis had succes gehad door in zijn eigen boekenprogramma twintig minuten iets onbekends aan de geïnterviewde te ontworstelen. Dat was spannend. Maar niet spannend in de bijna drie uur van Zomergasten.

Ik verlang terug naar de benadering van Peter van Ingen. Inmiddels is immers het biografische verhaal van de Zomergast met een druk op de knop op te halen van internet. Dat doe ik soms ook tijdens de uitzending als ik me begin te vervelen. Plus, iedereen wordt nu, tot vervelens toe, bevraagd in krant en tijdschrift, in talkshows en op de radio naar de zieleroerselen, de trauma’s, en hoe een en ander is verwerkt. (Degenen die het niet hebben gered, komen natuurlijk niet aan het woord). Bibeb begon er een halve eeuw geleden mee, toen was dat nieuw, nu niet meer.

Zomergasten kan spannend zijn als er totaal nieuwe werelden worden getoond. Of, als iemand met zo’n andere blik kijkt, dat je opgewonden, geprikkeld, nieuwsgierig of gevoed wordt. Misschien lukt dat dit jaar.

Bij Zomergasten wilde ik laten zien dat Joden niet alleen bezig zijn met de Holocaust en de Israëlisch-Arabische oorlogen.