Tegen het imperium

Tamarah Benima

In 1992 was ik verslaggever in Maastricht. Daar werd op dat moment de Raad van Europese Gemeenschappen omgevormd tot Europese Unie. Die EU was nog ‘klein’. Er waren maar twaalf lidstaten. Ik kreeg net als iedere aanwezige voedselvergiftiging en zag groen toen ik mijn artikel voor het NIW schreef. Maar zelfs als ik niet ziek was geweest, had ik de gevolgen van de besluiten in het Verdrag van Maastricht niet kunnen overzien. Bijvoorbeeld de invoering op termijn van de euro. De verdere integratie van de lidstaten door het gedeeltelijk opgeven van hun soevereiniteit. De eurocrisis.

Maar wat ik vooral niet onderkende is de fundamentele verschuiving van ideologie die daar plaatsvond. Meteen na de Tweede Wereldoorlog was de nationale staat een vanzelfsprekend en gewaardeerd verschijnsel. Dat vele naties onafhankelijkheid nastreefden was al even vanzelfsprekend. Vele koloniën werden ook onafhankelijk. Dat was mede de consequentie van de strijd tegen de nazi’s om de Europese nationale staten van hun Duitse bezetter moest bevrijden. Dat lukte. Met dien verstande dat de Oost-Europese landen vrijwel meteen onder de imperiale knoet van de Sovjet-Unie kwamen, tot 1989.

Maar in 1992, drie jaar na de Val van de Muur, werd het ideaal van een samenwerkingsverband van nationale staten verruild voor de imperiale gedachte. Zo veel mogelijk Europese nationale staten moesten onder één overkoepelend regime komen. Dat wil zeggen: (op den duur) één wetgeving, één monetair beleid, één buitenlands beleid, één markt. De aangesloten Europese nationale staten zouden niet meer, via democratische beslissingen, een levenswijze kunnen uitbeitelen, maar ook de besluiten van het grotere geheel moeten volgen. Daarmee kreeg het oude machtsideaal van het Romeinse Rijk en het Heilige Roomse Rijk van Karel de Grote opnieuw momentum. Bovendien sloot het goed aan bij de neiging tot overheersend centralisme, dat in Frankrijk al eeuwen in praktijk wordt gebracht. Die imperiale gedachte werd (wordt) feitelijk uitgedragen door het zowel het marxisme als het liberalisme.

Maar één oplossing

Het marxisme kent maar één analyse van de problemen, en maar één oplossing: de macht van het proletariaat. Volgens het liberalisme is de vrije markt het middel naar geluk en voorspoed voor de hele wereld. Oost-Europa kreeg te maken met het marxistische imperialisme, dat uiteindelijk werd verslagen. West-Europa stortte zich in de armen van het liberalisme, dat niet het heil blijkt te brengen dat het beloofde. Ondertussen zijn veel nationale staten wereldwijd ook ondergeschikt geraakt aan de visie van internationale organisaties (Verenigde Naties, Wereld Handelsorganisatie, Internationaal Monetair Fonds) met de vrije markt als hoogste liberale waarde.

Het democratisch proces in vele Europese staten mag dan niet optimaal zijn, in de EU, VN, WTO, IMF en zo verder is het democratisch gehalte nul. De topfuncties worden verdeeld door de machtigste spelers; de benoeming op de vijf topfuncties van de EU illustreert dat duidelijk. Dat Groot Brittannië zich tegen de imperiale machtsopvatting en ontwikkeling van diezelfde EU verzet is begrijpelijk, ook al had het in Tony Blair een onvermoeibare profeet van het liberalisme. De brexiteers en hun geestverwanten in de rest van Europa willen terug naar het ideaal van de natie als hét verband waarin burgers vreedzaam leven met hun buren. Zonder beslissende inmenging van buiten. In een nationale staat overheerst het ‘wij’-gevoel, en is men solidair met elkaar, ook al kent men de andere burgers niet. Bestaat dat ‘wij’-gevoel niet in een imperium? Jawel, in het ‘rijk van de islam’ voelen moslims zich solidair met elkaar, waar ze ook wonen. Ook de islam streeft ernaar alles en iedereen in één systeem onder te brengen. En hoe zit het met het christendom? Soms, zegt de conservatieve denker over het nationalisme, Yoram Hazony, kiest het christendom voor het imperiale ideaal, maar soms laat het zich leiden door de waarschuwing van de Bijbelse profeten tegen imperia. In imperia worden zwakkere volkeren en groepen namelijk steevast onderdrukt. De profeten bepleiten dat alle volkeren hun eigen weg gaan zoals zij dat goeddunken. Zouden de profeten tegen de koers van de EU en voor de brexit zijn? Actualiseren van de Bijbel is een gevaarlijke bezigheid, maar het zou zo maar kunnen.