Nieuwe toeristische route vertelt de geschiedenis van de St. Odulphusabdij

Jan Auke Brink

Wethouder Maarten Offinga van de gemeente Súdwest-Fryslân heeft vorige week in Stavoren een toeristische route rond Hemelum, Bakhuizen en Stavoren over de middeleeuwse St. Odulphusabdij geopend.

Aan het Russisch-orthodox klooster in Hemelum zijn twee informatieborden bevestigd over de middeleeuwse monnik Odulphus en de abdij die hij stichtte. Het zijn de eerste twee panelen van de route tussen Hemelum, Bakhuizen en Stavoren. In het klooster vertelt monnik Vader Jewsewy over de totstandkoming van de cultuur-historische route.

Er is toch al een St. Odulphuspad in de Zuidwesthoek van Friesland?

,,Ja, dat klopt. We hebben ook wel overleg gehad over samenwerking. Maar hun doelstellingen zijn echt anders dan de onze. Zij hebben een lange wandelroute door de omgeving gemaakt, met daarin ook wel ruimte voor zingeving. Maar dat is in de breedste zin, zoals rust die je in de natuur vindt. Wij wilden echt een route over de geschiedenis van de St. Odulphusabdij maken, met aandacht voor de belangrijke punten uit die geschiedenis.”

Dat paste niet bij elkaar?

,,Nee, het zijn twee verschillende dingen. En dat is ook niet erg: hoe meer er rond Odulphus wordt gedaan, hoe bekender hij wordt.”

Wie is Odulphus ook al weer?

,,Hij was in de negende eeuw een monnik die in opdracht van de aartsbisschop van Utrecht een klooster in Stavoren stichtte. Dat lijkt nu misschien een uithoek, maar toen lag het behoorlijk centraal. Het klooster beheerde grote gebieden, tot ver in het huidige West-Friesland. Ook na Odulphus’ dood rond 855 bleef het klooster tot ver in de middeleeuwen zijn naam dragen: de St. Odulphusabdij.”

Wie heeft deze route over Odulphus en zijn abdij gemaakt?

,,Het is een initiatief van de Wurkgroep Odulphus, die we vanuit het klooster hier hebben opgericht samen met Auke Bult, een amateurarcheoloog uit Molkwerum. Een parochiaan van ons maakt ook deel uit van de Wurkgroep.”

,,Auke nam een paar jaar geleden contact met me op, omdat hij in het verleden vondsten had gedaan die hoorden bij het voormalige klooster dat hier in Hemelum stond. Dit was een filiaal van de St. Odulphusabdij. Het ligt in de bedoeling zijn vondsten van het oude Hemelumer klooster ook hier te gaan tonen.”

,,Met de Wurkgroep Odulphus zetten we ons in voor verdere bekendmaking van de geschiedenis rond Odulphus.”

Welke verhalen worden in de route verteld?

,,We hebben in drie verschillende plaatsen informatieborden geplaatst: de eerste drie staan in Hemelum, de vierde in Bakhuizen en de vijfde in Stavoren. Die drie plaatsen zijn nauw verbonden met de geschiedenis van zowel Odulphus als de abdij. Het klooster in Stavoren lag in een gebied waar de Zuiderzee vaak vrij spel had: in 1415 werd het klooster overgebracht naar een veiligere plek in de stad, de oorspronkelijke abdij verdween uiteindelijk in de zee.”

,,In Hemelum was toen al een filiaal van de abdij in Stavoren. In 1495 kwam het hele klooster naar Hemelum, de nieuwe naam werd toen St. Odulphusabdij van Stavoren te Hemelum. Bakhuizen is belangrijk in deze geschiedenis omdat daar sinds 1916 de Sint-Odulphuskerk staat, vernoemd naar Odulphus. En ze hebben er een reliek van Odulphus: een botsplinter.”

,,Met deze route willen we de feitelijke informatie die hierbij hoort vertellen. Dat doen we in eerste instantie voor toeristen die meer willen weten over de omgeving. Daarmee voegen we ook iets nieuws toe: er is hier in de omgeving natuurlijk veel watersportrecreatie, maar dat is seizoensgebonden. Deze route is ook in de herfst en de winter leuk om te volgen; wandelend, fietsend of met de auto.”

Wat heeft u, als monnik in een orthodox klooster, met deze katholieke heilige?

,,Hoho, het is een gedeelde heilige hè. Odulphus leefde van ongeveer 775 tot 855. Hij is nog van voor het schisma tussen de westerse en de oosterse kerken van 1054. Hij komt dus ook uit onze geschiedenis.”

,,We hebben ons klooster hier in 2000 gesticht, in de voormalige gereformeerde kerk van Hemelum. Wij konden dit gebouw kopen omdat de gereformeerden samengingen met de hervormden. De initiatiefnemer voor dit klooster is Vader Onufry uit Groningen – hij is niet alleen mijn geestelijke broeder maar ook mijn broeder naar het vlees. Toen hij met het plan kwam, zat ik nog in een klooster in Polen. Maar toen we hier samen gingen kijken zochten wat we informatie op over Odulphus – want wij kenden hem niet. Zijn naamdag bleek toen 12 juni te zijn, net als die van Onufrius de Grote naar wie Vader Onufry is vernoemd. Toen we dat ontdekten wisten we niet wat te zeggen, we vielen echt even stil.”

,,Sinds die tijd vertellen we verhalen over Odulphus. Zo heb ik in 2000 een brochure over hem geschreven, maar die is inmiddels achterhaald. De historische verhalen kloppen natuurlijk nog, maar we hebben steeds meer activiteiten rond Odulphus en die staan er allemaal nog niet in vermeld. Ik moet dat eigenlijk aanpassen, maar daar heb ik te weinig tijd voor.”

Wat voor activiteiten zijn dat dan?

,,In de kerkzaal hebben we een kleine tentoonstelling met historische objecten. Een van de belangrijkste objecten daarin is een stuk van de sarcofaag die uit het klooster komt. Die is in 2000 boven water gehaald door vissers en amateurarcheologen. Hij werd tentoongesteld in het gemeentehuis van de toenmalige gemeente Nijefurd. Maar wij vonden hem bij ons wel op zijn plaats, omdat wij in de voetsporen treden van de Odulphusabdij: wij heten voluit het Russisch-Orthodox Klooster van de H. Nicolaas van Myra. Daarmee verwijzen we naar het filiaal dat hier stond: het heilige Nicolaasklooster van Hemelum. Wij hebben het twaalfde-eeuwse stuk nu in bruikleen.”

,,Toen hier in 2016 en 2017 de rondweg is aangelegd, zijn er op het gebied waar het klooster stond archeologische opgravingen geweest. Dat was spannend: ik was heel benieuwd wat ze zouden vinden. Onder meer sporen van een heel grote agrarische onderneming zijn gevonden en gouden munten. Als Wurkgroep hebben we na afloop van de opgravingen het dorpshuis afgehuurd om te vertellen over alle vondsten. Daar kwamen ruim 120 mensen op af – veel meer dan we verwacht hadden, we hadden te weinig stoelen.”

,,Daarnaast houden we ieder jaar op 12 juni, de naamdag van de heilige Odulphus, een bedevaart die start op het IJsselmeer, op de plek waar het oorspronkelijke klooster heeft gestaan. Daar houden we als het weer het toelaat een korte viering, waarna we naar Hemelum varen en uiteindelijk naar Bakhuizen wandelen. Dat hebben we dit jaar al voor de twaalfde keer gedaan.”

,,Deze bedevaart houden we kleinschalig. De schipper van de boot waar we mee gaan zei dit jaar tegen mij dat ik er wat meer reclame voor moet maken, maar dat wil ik niet. Die activiteit is voor de mensen die echt van een bedevaart houden. Het is niet zomaar een pleziervaartje. Het aantal deelnemers verschilt per jaar, soms zijn het meer dan vijfentwintig en soms minder. Dit jaar waren we met een groepje van zo’n vijftien pelgrims, maar die komen wel uit heel Nederland speciaal voor deze bedevaart.”