Ongestoord genieten

Tamarah Benima

Terwijl ik elk jaar de Uittocht uit Egypte, de Exodus, vier, laat ik Bevrijdingsdag meestal aan mij voorbij gaan. Vreemd eigenlijk, want dat Nederland bevrijd werd, en nog steeds bevrijd is, is wel degelijk een grote bron van vreugde.

Misschien zegt de viering van Bevrijdingsdag me minder omdat Herdenking en Bevrijding zo nadrukkelijk uit elkaar zijn gehaald. Herdenken op 4 mei is vanzelfsprekend. Maar ongecompliceerd de bevrijding vieren zit er gewoon niet in met mijn familiegeschiedenis. Bij de Pesachviering – jaarlijks gedurende acht dagen gevierd – wordt het ingewikkelde karakter van de strijd om vrijheid nadrukkelijk naar voren gehaald. De Tien Plagen komen aan de orde. Problematisch! Het verdrinken van het leger van de Farao komt aan de orde. Al even problematisch. De Eeuwige wordt aangeroepen om de vervolgers uit alle tijden ter verantwoording te roepen. Ook geen kattenpis.

De eerste twee avonden van het Pesachfeest vindt een zogeheten seider-maaltijd plaats. Het is een echte maaltijd. Die wordt voorafgegaan – zittend aan tafel – door een paar uur verhalen, liederen, gebeden, zegenspreuken en de nuttiging van wat groente, matzes, mierikswortel. Dit voedsel staat symbool voor de lente, de haast waarmee de Uittocht plaatsvond en de bitterheid van de slavernij.

Existentiële vragen

Omdat er in Tanach – het Oude Testament – staat dat je je de Exodus moet herinneren alsof je er zelf bij was, stel ik degenen die aan mijn seidertafels zitten ook altijd existentiële vragen. Wat was het moment van bevrijding voor jou in het afgelopen jaar (tellend tot de vorige Pesach)? Wanneer was je in ballingschap? Ben je nog steeds in ballingschap of is die voorbij? Welk offer heb je dit jaar gebracht (vóór de tiende plaag moest er een lam worden geofferd)? Wanneer moest je nederig zijn, dat wil zeggen de juiste plaats innemen? Deze vraag heeft te maken met het voorschrift om geen gegist voedsel te eten tijdens Pesach; ‘gist’ staat in de moderne interpretaties symbool voor het opgeblazen ego. Waarvan zou je je nog willen bevrijden? Waarover zou je tegenover de Eeuwige willen klagen? In de Tanachtekst staat dat de Eeuwige aan het bevrijden begon nadat hij het volk had horen klagen over zijn ellende. Vandaar.

Als je met een groep bij elkaar zit – bij mij kennen de meesten elkaar meestal niet – en met elkaar de verhalen deelt, wordt het zonder uitzondering een bijzondere avond. Want wanneer doe je dat: spreken in een samengeraapt gezelschap over de stappen die je hebt gezet om je van je angsten te bevrijden, over de verlangens die je hebt losgelaten of verwerkelijkt, over de inzichten die je hebt verworven zodat je knellende oordelen achter je kon laten, over de opgeruimdheid en lichtheid die je voelde toen je eindelijk kon zeggen: nu is het genoeg? Dat zijn allemaal individuele invullingen. Mooi en waardevol.

Maar hoe staat het met onze collectieve vrijheid? Daar maak ik me grote zorgen over. We hebben allemaal geleerd dat de vervolging door de nazi’s in heel kleine stappen plaatsvond. Met steeds een kleine stap – een maatregel hier, een maatregel daar – werden gehandicapten, geesteszieken, Joden, zigeuners, politieke tegenstanders gemarginaliseerd en uiteindelijk gedood. De sluipende onderdrukking was voelbaar (maar niet voor iedereen), zichtbaar (maar ook niet voor iedereen) – totdat het te laat was om er iets tegen te doen.

Ondermijnd

Mijn grootste zorg over onze vrijheid is dat de rechtsstaat wordt ondermijnd doordat de wetten niet meer worden gehandhaafd. Het blokkeren van kruispunten: niet beboet. Het slopen van een trein door tientallen voetbalsupporters: slecht één persoon aangehouden. Het dumpen van drugsafval: onmogelijk aan te pakken. Het ongestraft laten van artsen en psychiaters bij duidelijke nalatigheid. Of van ambtenaren die gestolen hebben. Arme mensen die hun recht niet kunnen halen omdat zij geen toegang tot advocaten meer hebben.

Er zijn duizenden situaties waarvan je denkt: dat kan toch niet ongestraft gebeuren? Maar het gebeurt wel. Er zijn grote bedreigingen van buiten: het expansionisme van China, de instabiliteit van de Verenigde Staten, de armoede van Rusland, de bevolkingsexplosie in Afrika. Maar de rechtsondermijning in ons land is een gevaar voor de vrijheid waar we met onze neus bovenop staan. En die sluipend plaatsvindt.

Zorgen dus. Maar ik neem me voor: op Bevrijdingsdag ga ik ongestoord genieten. Van onze vrijheid