Dostojevski weet nog altijd te boeien, ook in een nieuwe vertaling

Tjerk de Reus

Schuld en boete zijn belangrijke noties op de weg naar Pasen. Ze worden des te meer relevant als je erover leest bij Dostojevski, de grote Russische schrijver. Zijn boek Misdaad en straf is opnieuw vertaald.

Heel lang heeft Misdaad en straf (1866) een andere titel gehad: Schuld en boete. Ongetwijfeld is er vanuit de originele Russische tekst meer te zeggen voor de titel Misdaad en straf, reden waarom ook de gloednieuwe editie in de Russische Bibliotheek van Van Oorschot deze titel meekreeg. Maar vanuit de kerkelijke terminologie ligt er een link met de begrippen ‘schuld’ en ‘boete’, vanouds de ingrediënten van de lijdenstijd: de weken van bezinning op weg naar Goede Vrijdag en Pasen.

Tegenwoordig word je op alle mogelijke manieren gestimuleerd om deel te nemen aan dit voorbereidingstraject, van bezinning tot bezuiniging op je eet- of consumptiepatroon. Ook dat heeft oude papieren. Maar een literair auteur als Dostojevski heeft daar iets aan toe te voegen. In zijn romans, en zeker ook in Misdaad en straf, legt hij het vergrootglas op de mens en laat hij het licht schijnen in de duistere uithoeken van de ziel – zonder in moralisme te vervallen.

Daarmee is Dostojevski tegelijk ouderwets én relevant voor vandaag. Zelfkritisch je bestaan onder ogen zien, zonder je heil te zoeken in geruststellende antwoorden, ligt niet erg voor de hand in onze cultuur van persoonlijke autonomie en nadruk op eigenwaarde.

Eyeopener

Ook in kerken is dit in toenemende mate een probleem: begrippen als schuld en boete durven we alleen nog bedremmeld en met een vergoelijkend glimlachje te gebruiken. Maar het kan juist een eyeopener zijn en zelfs een opluchting om via de personages bij Dostojevski zicht op jezelf te krijgen als eindig mens, beperkt in alle opzichten.

Het christendom speelt een grote rol speelt in Dostojevski’s werk. Maar dat beperkt de aantrekkingskracht van zijn werk niet, alsof alleen gelovige lezers er iets mee zouden kunnen. Hij schrijft ook zeer invoelend over het atheïsme en bespreekt de vervallen staat van de kerk. Als Dostojevski in Misdaad en straf de misdadige mens schetst, die een straf tegemoet kan zien, raakt hij aan universele kenmerken van de mens. Door de tijd heen heeft hij hiermee vele lezers aangesproken en weten te boeien.

De vertaler van de nieuwe uitgave van Misdaad en straf, Hans Boland, schrijft in het boekje Van mensen die geen enge grenzen erkennen. Dostojevski leren lezen over zijn vertaalwerk, dat we ‘dode grote schrijvers’ lezen ‘om naar onszelf te kijken met ogen van toen we er nog niet waren en vanuit een perspectief dat onze huidige ideeën in een heel ander, verrassend kader plaatst’.

En als het gaat om de christelijke aspecten in het werk van Dostojevski, schrijft Boland: ‘Zelf gevoel ik bijvoorbeeld geen enkele behoefte aan een goddelijke instantie, en liefde voor God kan men naar mijn idee niet tot leidraad van het leven nemen zonder dat men verraad pleegt aan de mens – aan zichzelf. Maar dit inzicht heb ik mede te danken aan de desperate godzoeker Dostojevski.’ Niet iedereen zal deze conclusie met hem delen, maar het geeft wel aan hoe breed de menselijke ervaring in zijn romans geschetst wordt.

Dichterbij

Met zijn nieuwe goed leesbare vertaling brengt Boland Dostojevski nog dichterbij. Hoofdpersoon in Misdaad en straf is de student Rodion Romanovitsj Raskolnikov. Hij vermoordt een oude vrouw, Aljona Ivanovna. Hij is straatarm en beleent bij haar zijn waardevolle spullen. In ruil ontvangt hij een handvol roebels. Aljona Ivanovna is een woekeraarster, ze maakt winst uit andermans armoede – en Raskolnikov voelt zich in haar macht.

Tegen die achtergrond lijkt het niet onbegrijpelijk dat hij speelt met de gedachte haar rijkdommen haar afhandig te maken. Maar wat is ‘begrijpelijk’ in de wereld van Dostojevski’s werk? Raskolnikov kan het geld prima gebruiken, maar hij heeft geen zucht naar rijkdom. Wat dan wel? Voorafgaand aan de moord denkt hij dat het geld van de woekeraarster de mensheid gelukkiger kan maken. Nu houdt zij het in bezit en na haar dood zal het geld worden geschonken aan een klooster.

Wie wordt daar beter van? Als hij haar uit de weg ruimt, zullen veel anderen daar baat bij hebben, meent hij. Maar gedurende het verhaal ontdekt Raskolnikov stukje bij beetje dat de humane ideeën die hij koestert, niet deugen. En hij komt tot het inzicht dat hij gedreven wordt door het verlangen zich boven de wet te stellen. Diep in Raskolnikovs ziel huist een grenzeloos egoïsme, gepaard aan een sterke drang zichzelf te hullen in onaantastbaarheid. Als hij na de moord op Ivanovna ziek van ellende is, angstig en onzeker, beseft hij dat hij door de mand gevallen is.

Alternatief

Toch heeft Dostojevski de zaak niet ‘opgelost’ in zijn roman. Er is niet zomaar een ommekeer aan te wijzen bij Raskolnikov. Maar de schrijver toont wel een duidelijk alternatief: het christelijke principe van de zelfopoffering. Dat wordt tastbaar in een sterk personage naast Raskolnikov, in wie de waarden van zelfopoffering en ‘liefde tot het einde’ belichaamd zijn: Sonja, de hoer. Deze liefhebbende vrouw reist Raskolnikov achterna, als deze zijn straf zal moeten ondergaan in Siberië.

Misdaad en straf. F.M. Dostojevski. Vertaald door Hans Boland. Uitgeverij Van Oorschot. 45,00 euro
Van mensen die geen enge grenzen erkennen. Dostojevski leren lezen. Hans Boland. Uitgeverij Pegasus. 17,50 euro