God is aanwezig in mensen én in de grote wijde wereld

Tjerk de Reus

‘Heilig leven’ klinkt niet erg flitsend. Maar als Rowan Williams erover schrijft, wordt het toch wel verrassend. In zijn nieuwe boek – onlangs gepresenteerd in Heeswijk – legt hij uit hoe grondig het eraan toegaat, als heiligheid grip op je krijgt.

Je kunt op twee manieren op het verkeerde been gezet worden, als je Wat is heilig? in handen krijgt, het nieuwe boek van de Engelse theoloog Rowan Williams (1950). Je zou kunnen denken, lettend op de boektitel, dat het hier gaat om een soort catalogus van dingen die ‘heilig’ mogen heten: dit wel, dat niet. Of je kunt het idee krijgen dat hier ‘heiligen’ centraal staan, dus mensen met een intense spiritualiteit, zoals Teresa van Avila (1515 – 1582) en Juliana van Norwich (1342 – 1416).

Om met het laatste te beginnen, inderdaad tref je in de inhoudsopgave van dit boek die twee vrome vrouwen aan. Williams is een bewonderaar van beiden. Maar het gaat hem toch om iets ánders dan simpelweg ‘heiligenverering’. Hij maakt dit duidelijk met het voorbeeld van een concert dat je bezoekt.

Als kijker en luisteraar verbaas je je over het vakmanschap van de musici, over hun creativiteit en souplesse. Zou je het zelf ook kunnen, op zo’n niveau en met die bezieling?

Aantrekkingskracht

Williams legt uit: op déze manier kun je ook kijken naar heiligen. In hen zien we een intense verbondenheid met God, die de gewone stervelingen verre te boven gaat. Toch voel je ook de aantrekkingskracht ervan. Precies op dit punt wil Williams aanhaken, om ‘aandacht te vragen voor deze levens waarin iets ‘werkt’, waarin een heelheid bereikt wordt, wat op ons overkomt als een briljante muziek- of toneeluitvoering die Gods handelen weerspiegelt.’

Dat is meteen een aardige volzin, die in het boek zelfs nog iets langer is. Wie Williams een beetje kent, weet dat je dergelijke zinnen vaker bij hem tegenkomt. Lastig, maar ook avontuurlijk. Williams is nu eenmaal een zeer geleerd theoloog en dat betekent dat er stevige inhoud meekomt als hij een onderwerp bespreekt. Hij mikt soms ook op een breed lezerspubliek, bijvoorbeeld met boeken als God ontdekken in Paulus (2017) en God met ons (2018).

Wat is heilig? vraagt echter om lezers met een theologische antenne. Het boek bevat een verzameling van dertien opstellen, hoofdzakelijk uit afgelopen vijftien jaar. Die passen natuurlijk niet allemaal onder een noemer. Een breedte aan thema’s krijgt hier aandacht, van ‘gezondheid en genezing’, ‘de Bijbel vandaag’ en ‘benedictijnse heiligheid’ tot ‘contemplatie en evangelisatie’ en nog veel meer. Het zijn vaak best lange teksten, die concentratie vragen.

Leven

Om terug te komen op de boektitel, het gaat er Williams natuurlijk niet om, te bepalen wat precies ‘heilig’ mag heten of niet. De Engelse titel, Holy living, legt de focus dan ook niet bij het woordje ‘heilig’, maar bij ‘leven’. Daarop staat het vizier van Williams afgesteld. Holy living is een levensvorm waarin zich heiligheid openbaart, als een kiem van vernieuwing.

Williams spreekt bijvoorbeeld over ‘plaatsen waar het evangelie gelovig gestalte krijgt, in leven dat zowel verstoord als geheeld wordt door God, zodat het licht van Jezus daar doorheen kan schijnen.’ Daarmee is ‘het heilige’ niet iets van één persoon of van alleen innerlijke beleving. Het ‘goddelijke handelen’ waarop Williams mikt, is breder: het gaat ook om wat zich ‘ontvouwt in de wereld’. God is aanwezig in mensen én in de grote wijde wereld.

Williams kan sprankelende registers opentrekken als het gaat over de vreugde die God op het oog heeft voor mens en wereld. Maar hij is ook realistisch en wijst zijn lezers op de kronkelige en duistere wegen waarop de mens zich maar al te vaak begeeft.

Williams schrijft daarom welbewust over ‘de diepe vreugde die oordeelt en omvormt tot nieuwe mensen.’ Dat kan bijvoorbeeld gaan om genezing van het lichaam, al dan niet in het kader van kerkelijk pastoraat. Als Williams daarover schrijft, legt hij er de nadruk op dat genezing veel verder en dieper reikt dan fysiek ongemak.

Relaties

Het eigenlijke probleem zit vaak in de sfeer van relaties. Williams verwoordt dit zo: ‘Wanneer deze mensen worden geheeld of als de geesten uitgedreven worden, worden ze ruimtes die opnieuw bewoond worden – door liefde, door dankzegging, door vrede, door het gevoel van absolutie.’ Het belangrijkste doel is dus niet een ‘handeling die fysieke gezondheid herstelt’. Op de achtergrond van iemands bestaan ligt vaak het eigenlijke probleem: ‘een gebrokenheid, een leegte, die aangesproken moet worden en waarbinnen Jezus spreekt.’

Als je je afvraagt hoe dat dan werkt, die vernieuwing en verandering, kom je onvermijdelijk uit bij het woord ‘contemplatie’. In een van de drie hoofdstukken die Williams wijdt aan Teresa van Avila legt hij uit dat Christus wil doordringen in ons ‘diepste zijn’, en dat wij de deur van binnenuit opendoen door contemplatie.

Het is dus een manier van ‘kijken’ vanuit ons innerlijk, die ruimte vrijmaakt voor vernieuwing en inspiratie. Williams stelt dat de kern van contemplatie ligt in het gehoor geven aan ‘de apostolische oproep om met zo weinig mogelijke aandacht voor jezelf bij Jezus te zijn’. En dat doen we in het besef dat ‘naarmate we in zijn gezelschap blijven, we een goed verschil kunnen maken in de wereld.’

Wat is heilig? Christendom voor mensen van vandaag. Rowan Williams. Berne Media, 19,90 euro