We kunnen niet zonder een gevreesde toekomst

Pieter Anko de Vries

Doemscenario’s zijn van alle tijden. Maar de laatste jaren spelen ze wel een heel sterke rol. De rol van God in de toekomst lijkt uitgespeeld. Neergangsdenken richt zich daarom op de rol van de mens.

Het was afgelopen week een bijzonder moment toen VVD’er premier Mark Rutte lof kreeg toegezwaaid door linkse partijen en de milieubeweging. Hij had volgens hen goede stappen gezet op weg naar een toekomst waarin klimaatverandering met overtuigende middelen kan worden bestreden. Opluchting en hoop waren belangrijke emoties.

In ieder geval een heel andere sfeer dan die heerst in de hoek van de doemscenario’s waarin de klimaatverandering jarenlang heeft verkeerd. Klimaatverandering mag dan bedreigend zijn, we kúnnen er wat aan doen.

Over de aard en de betekenis van doemscenario’s in het leven van mensen en in de samenleving heeft historicus en journalist Addie Schulte (1965) een interessant boek geschreven, De strijd om de toekomst. Doemscenario’s of het neergangsdenken bloeit na een tijdje minder te zijn geweest weer volop. Er staat grote ellende voor de deur. Een paar zaken die Schulte behandelt: Europa pleegt ‘zelfmoord’ door zoveel migranten toe te laten. Robots stelen banen en kunstmatige intelligentie zal ons binnenkort de baas zijn. ‘En de economische race to the bottom snijdt als een mes door de banden van de samenleving en levert ons over aan een keiharde strijd om het bestaan.’

Angst

Het eigenaardige aan doemscenario’s is dat ze zowel bij rechts (Donald Trump, Pim Fortuyn, Geert Wilders) voor succes zorgen als bij links. En er is één gemene deler: angst. Angst voor wat gaat komen en wat door mensen wordt veroorzaakt. In het huidige tijdsgewricht is God grotendeels uit het toekomstbeeld verdwenen. Maar de tegenpool van angst is hoop. Als mensen zelf de neergang veroorzaken, kan de mens die in principe ook voorkomen of tegengaan. Daarom hebben doemscenario’s ook altijd een duidelijk activistisch aspect: als we nú handelen kan toekomstig leed en ellende worden voorkomen.

Neergangstheorieën zijn met andere woorden zingevende verhalen. Ze voorzien in een behoefte. Want mensen hebben zo’n zingevend verhaal, een mythe, nodig om in grote groepen te kunnen samenwerken, schrijft Schulte.

Wat het met mensen doet

En in zijn boek laat hij bewust wetenschappelijke afwegingen over de vraag of de theorieën kloppen achterwege. Het gaat hem om het fenomeen zelf en wat dat – al of niet correct – met mensen doet.

‘In het algemeen is er geen reden om bang te worden voor neergangsdenken. Het verhoogt de alertheid van een samenleving en waarschuwt voor ongewenste ontwikkelingen.’

Een andere manier om met neergangsdenken om te gaan is volgens hem om onzekerheid over wat komen gaat te erkennen. ‘Er zijn vele toekomsten mogelijk (…) Twijfel heeft de toekomst.’

De strijd over de toekomst. Over doemscenario’s en vooruitgang. Addie Schulte. Cossee, 21,99 euro