Het verlossingswerk van Jezus heeft meerdere theologische kanten

Wim Warnar

Reinier Sonneveld heeft met zijn boek Het vergeten Evangelie een steen in de vijver in theologisch Nederland gegooid. Vooral over hoe we moeten kijken naar het verlossingswerk van Jezus.

Het aloude beeld van verzoening is aan heel veel mensen niet meer uit te leggen anno 2019. In Kampen werd een studiedag gehouden naar aanleiding van het nieuwe boek van Sonneveld. Het vergeten Evangelie is pas enkele maanden uit maar heeft al veel discussie teweeggebracht.

In zijn boek pretendeert Sonneveld iets opnieuw onder de aandacht te brengen wat volgens hem door de Westerse kerk in de loop der eeuwen vergeten is, vandaar de titel. Het gaat allemaal om hoe Jezus’ verlossingswerk in elkaar zit. Sonneveld meent dat de benadering ‘verzoening door voldoening’, zoals onder andere in de Heidelbergse Catechismus wordt gehanteerd, niet houdbaar is en op sommige punten zelfs onbijbels is.

Want je kunt, zo meent Sonneveld, niet eerst zeggen dat God ontzettend boos op ons mensen is. En vervolgens dat Hij veel van ons houdt, doordat zijn woede gekoeld is door de dood van Jezus. Daarmee maak je van God een wrede God, die zijn eigen toorn niet kan stillen, aldus Sonneveld. En daar dus Jezus voor nodig had.

Christus Victor

In zijn boek presenteert Sonneveld een andere benadering. Hij betoogt dat ‘Christus Victor’ (Overwinnaar) het enige kader is van waaruit Jezus’ kruisiging en opstanding gezien moet worden. Uitgangspunt daarbij is dat Jezus als overwinnaar de kwade machten uitschakelt: Christus komt in de wereld waar God boos over is.

De kwade machten die zich vervolgens op Christus storten, bijten zich stuk op Hem. Jezus betaalt dus geen straf, maar Hij behaalt de overwinning. Dat is het oordeel over het kwade. Sommigen menen dat dit een zeer waardevolle (her)ontdekking is, anderen noemen het eenzijdig.

Hostel

Een typische ‘theologen-discussie’, zou je zeggen. En in de goed gevulde Broederkerk in Kampen zitten inderdaad veel predikanten uit verschillende protestantse stromingen. Toch zijn er ook andere belangstellenden op deze dag afgekomen.

Corné Platschorre (54) is hier samen met andere teamleden van de Shelter in Amsterdam. Dit christelijke jeugdhostel ontvangt jaarlijks op twee locaties in de stad ruim dertigduizend jongeren van over de hele wereld.

Platschorre ziet dat veel jongeren die in het hostel werken vastzitten in een traditioneel beeld van het evangelie. Als hij hen met gasten hoort spreken over het goede nieuws van Jezus, dan klinkt dat volgens hem helemaal niet als goed nieuws. Het begint er namelijk bijna altijd mee dat we zo vreselijk zondig zijn. En eerlijk gezegd herkent hij zelf die spanning ook.

Stevig bevraagd

Dagvoorzitter William den Boer van de Theologische Universiteit Kampen zegt dat Reinier Sonneveld een ‘aantal belangrijke vragen heeft opgeworpen, waar een legertje deskundigen op gaat reageren’. Die deskundigen – zeven in totaal – komen uit verschillende kerkelijke achtergronden en hebben hun eigen gebied binnen de theologie waarin ze gespecialiseerd zijn.

Sonneveld wordt geroemd om zijn toegankelijke schrijfstijl en de manier waarop hij met metaforen theologisch ingewikkeld kwesties duidelijk maakt. Maar inhoudelijk wordt Sonnevelds visie stevig bevraagd, in zowel de lezingen als via de reacties uit de zaal.

Sommigen menen dat in Sonnevelds visie het kwaad te ver buiten de mens blijft. Het zwarte in de mens en het donkere van het kruis krijgt daardoor te weinig aandacht. En houdt Sonneveld in zijn weergave van verzoening door voldoening de verschillende personen van de Drie-eenheid wel genoeg bij elkaar? Komt Jezus daar niet teveel tegenover God te staan? Meer algemeen wordt de vraag gesteld in hoeverre de overwinning van Christus de voldoening aan Gods rechtvaardigheid uitsluit. Heeft het oude model van verzoening door voldoening niet evengoed Bijbelse gronden?

Vondst

Sonneveld is echter duidelijk niet naar Kampen gekomen om de polemiek op te zoeken. ,,Ik heb mijn boek niet geschreven omdat ik ergens tegen ben, maar omdat ik ergens voor ben.”

Hij probeert enthousiast zijn ‘vondst’ van het model van Christus als Overwinnaar te delen. Hij wil samen met de sprekers en de aanwezigen tot een dieper verstaan van het mysterie van de kruisdood en opstanding van Jezus komen. Tijdens verschillende momenten van reactie gaat Sonneveld dan ook niet de confrontatie aan, maar bedankt steeds voor ,,het sympathieke meedenken”.

Alles ziet hij als aanvulling. Naarmate het gesprek op de dag vordert rijst het idee dat Sonnevelds visie zelf ook als aanvulling gezien moet worden. Niet als iets volledig nieuws dat alle andere modellen vervangt. Al wordt zijn punt dat Christus als Overwinnaar lange tijd onderbelicht is gebleven wel breed onderschreven.

Er is meer dan verzoening door voldoening. En het is goed op te merken dat de juridische taal in het verzoeningsmodel niet meer begrepen wordt in de huidige context. Maar hoe kunnen we dan wel de verzoening die Jezus bracht onder woorden brengen? In deze discussie is het laatste woord nog niet gezegd. ,,Maar”, aldus Sonneveld, ,,het is belangrijk dat we dit soort vragen blijven stellen.”

Reinier Sonneveld. Het vergeten Evangelie. Buijten en Schipperheijn. 19,90 euro