Bidden, aan het eind van je Latijn

Tjerk de Reus

Gebed is een kernactiviteit van het geloof, stelt de christelijke traditie. Maar wat is bidden eigenlijk en hoe doe je het? Gioia en Lamott steken met hun boeken de helpende hand uit.

Bij de vraag wat bidden is, lopen de antwoorden uiteen. Is het praten met iemand die je niet kunt zien, maar die toch luistert? Of is het vooral een proces in jezelf, waarbij het erom gaat dat je ontvankelijk wordt?

C.S. Lewis heeft ooit geschreven dat het gebed God niet verandert, maar wel hemzelf. In die lijn schrijft Tomás Halík in zijn laatste vertaalde boek, Raak de wonden aan: ‘Bidden is geen kalmeringsmiddel en evenmin een gelegenheid om het aan Gods borst uit te snikken. Bidden is de smederij van God, waar we met het evangeliewoord moeten worden omgesmolten en tot zijn instrument gesmeed.’

Maar er is ook de ervaring van gelovigen dat gebed een concrete vorm van communicatie is met God, die op het gebed antwoordt met aanwijzingen, richtingwijzers en toepasselijke Bijbelteksten. In deze laatste sfeer laat zich het boek Help dank wow begrijpen, van de Amerikaanse bestseller-auteur Anne Lamott. De Italiaan theoloog Luigi Gioia mikt eerder op het gebed als een innerlijke werkzaamheid, als ‘smederij van God’. Dit noemt hij in zijn boek Aangeraakt door God het ‘contemplatieve gebed’.

Rechttoe rechtaan

Het boekje van Anne Lamott is rechttoe rechtaan geschreven. De titel maakt dat al duidelijk: gebed is een kwestie van ‘help’ zeggen, daarna volgt ‘dank’ als het antwoord duidelijk is geworden en dat krijgt een vervolg in verwondering: ‘wow’.

Dit betekent niet dat Lamott het gebed ziet als een soort mechanisme dat alle problemen oplost. Het is eerder zo dat we juist als we midden in de problemen zitten, onszelf ontdekken en dan niets anders kunnen zeggen dan: ‘Help!’. Ze schrijft ergens: als we ‘niet meer weten hoe we het onherstelbare kunnen repareren, als we eindelijk stoppen met onze pogingen om zélf onze zieke, gestreste geesten te genezen, als we helemaal aan het eind van ons Latijn zijn, dan bidden we allemaal hetzelfde. We zeggen: ‘Help.”

Het is volgens Lamott de grond van ons bestaan, dit besef van hulpeloosheid. ‘Soms staan we te hijgen van uitputting en heeft verslagenheid gaten geslagen in onze ziel en geest’, maar dat kan precies zijn wat we nodig hebben: ‘Elke opening kan leiden tot een doorbraak, wat soms het allerbeste is wat ons kan overkomen.’ Als dat aanbreekt en we ‘sprakeloos zijn van verwondering (…) we alleen nog maar ‘wow’ kunnen zeggen – dan bidden we.’

Ruimte

Waar Lamott het gebed situeert in het rauwe leven, is het gebed bij Gioia eerder een ‘ruimte’ waar we stilte en rust vinden. Niet in vaagheid, maar met het oog op God, met Vader, Zoon en Geest. Gioia mikt op het contemplatieve gebed, dat je een gebed kunt noemen waarin je geest zich in alle rust opent voor God. Het is iets als naar binnengaan in de tempel van God, in het heiligdom of welke Bijbelse metafoor je hier ook wilt gebruiken.

Het is de houding van het kind dat rustig op de schoot van moeder zit en daar rust vindt. Zo schrijft Gioia ergens: ‘Op het moment dat God met ons spreekt en we ons in deze dialoog hebben laten lokken, zijn we al op weg gegaan om ‘wat verborgen ligt in uw hart, in een zacht en stil gemoed’ te ontdekken op de enige plek waar het te vinden is, namelijk in het verborgene van ons hart.’

Dit klinkt mogelijk wat verheven, maar feitelijk hanteert Gioia hier alleen maar de taal van de Bijbelse psalmen. Dit typeert zijn aanpak en schrijftrant: hij brengt de oudtestamentische liederenschat voortdurend ter sprake, waarmee hij de aandacht vestigt op het ‘innige’ karakter van deze geloofstaal.

Toewijding

Vaak wordt bij de psalmen benadrukt dat die het volle leven in beeld brengen, met geloof en twijfel, hoop en wanhoop, recht en onrecht. Dat is ook zeker het geval, maar wat Gioia doet is minstens legitiem: hij wijst op de persoonlijke toewijding aan God die gestalte krijgt in de hoogten en de diepten van het leven. Daarbij roept hij tal van getuigen op, uit de geloofstraditie, van Theofanes de Kluizenaar (derde eeuw) tot Teresa van Avila (zestiende eeuw) en verder.

Naast dit tweetal boeken zijn er nog veel meer: boeken die aansporen tot gebed, die uitleggen hoe gebed functioneren kan, die onderstrepen hoe gemakkelijk het is of juist hoeveel toewijding het vraagt. Daarmee zullen mensen geholpen zijn die zich een boek lang in het gebed willen verdiepen. Maar welke uitgever maakt eens werk van een praktisch gebedenboek, met gebeden uit de kerk der eeuwen, tot op vandaag?

Wat is er mooier dan, voordat je naar je werk gaat, een gebed van Augustinus mee te bidden of van Bonhoeffer? En voor het slapen een van paus Franciscus of Willem Barnard?

Help dank wow. Bidden – zo simpel is het. Anne Lamott. KokBoekencentrum, 14,99 euro
Aangeraakt door God. Leven in gebed. Luigi Gioia. KokBoekencentrum, 19,99 euro