‘Loslopend theoloog’ die vindt dat de wereld toch iets mooier moet kunnen

Lodewijk Born

Het boek God en ik van theoloog Alain Verheij (30) werd vorig jaar bekroond als beste theologische boek van 2018. Volgende week spreekt hij in Burgum in PKN-kerk De Ikker. Een theologische tussenstand van een dertiger.

Wat merk je als (jonge) theoloog van de belangstelling voor theologie? En theologische en zingevingsvragen?

,,Voor zingevingsvragen zoeken mensen niet meer automatisch de kerk op. We hebben mindfulness, spirituele glossy’s, bestsellerboeken over ‘meer uit je leven halen’. En sport en politiek. Bronnen genoeg om op te zoeken nu de kerken met een desastreus tempo blijven leeglopen.”

,,Dat gezegd hebbende – als theoloog merk ik wel dat de sfeer verbeterd is. Over het algemeen proef ik onder de generatie ná de babyboomers een stuk minder allergie voor het christelijk geloof. Ik zeg altijd zo: de hippies verlieten de kerk en hielden er een beetje een hekel aan. De generaties erna groeiden op met minder kerkelijke bagage, en dus ook minder met een kerkelijk trauma. Met hen kan ik een gemoedelijk gesprek voeren over Bijbelverhalen en christelijke rituelen.”

Je spreekt wellicht vaker voor een wat ouder publiek. Wat zie jij bij hen als het gaat om Godsbeelden en de beleving van het christelijk geloof?

,,Ja, en die ouderen kopen dan mijn boek en laten het signeren op naam van hun kleinkind. Een hoopvol cadeau voor op het volgende familiefeest. Het woord ‘hoop’ is voor deze generatie heel belangrijk. Als ik voor zo’n zaal sta, zien ouderen die veel van de christelijke traditie houden dat er een jongen van dertig bestaat die daar net zoveel van houdt. Die er enthousiast over is. En die niet gelooft dat deze traditie over twintig jaar is uitgestorven. Daar worden mensen blij van, want wat voor hen bijzonder waardevol is, dat gunnen ze ook de volgende generaties.”

En als je dan met jongeren – tot pakweg dertig jaar – spreekt, wat is dan het verschil?

,,Die beginnen steevast over hun grootouders als ik vertel wat mijn beroep is. Zelf zijn ze niet of nauwelijks met religie opgevoed, maar bij oma thuis werd er nog gebeden voor het slapengaan. Ze glimlachen dan met een verstrooide heimwee naar die tijd – het zijn warme herinneringen, maar wel aan een vervlogen tijd.”

,,Voor mijn leeftijdsgenoten is er een groeiende kloof tussen hun dagelijkse leven en de christelijke traditie. Die is bijna niet meer toegankelijk voor hen in een wereld die zo ver afstaat van het Oude Nabije Oosten, waar meerdere beschavingen zijn ontstaan. En in een wereld, bovendien, waarin constant van alle kanten wordt gevochten om jouw aandacht door apps, reclames, entertainment, verplichtingen, vrienden, media. In contact komen met je ziel is dan al lastig zat, laat staan in de woorden en rituelen en het tempo van de kerk.”

Je kwam met het boek God en ik. Waarom vond je het belangrijk om dat te schrijven?

,,Ik geloof in de kracht van verhalen. Verhalen verbinden ouderen en jongeren, vroeger en nu en later aan elkaar. Allemaal vertellen en/of luisteren we graag. We leven in verhalen. Een journalist wreef me onder de neus dat het woord ‘verhaal’ gemiddeld meer dan eens per bladzijde voorkomt.”

,,Toen ik tegen de dertig liep, vroeg mijn uitgever me om een soort ‘best of’ van de Bijbel te schrijven. Voor mij is de Bijbel bij uitstek een verhalenboek. Een boek waarmee je leeft, ook. Dus veel van die verhalen had ik in de loop van mijn leven al aan mijn eigen verhaal gekoppeld. Die verwevenheid, die wilde ik laten zien in mijn boek. Zodat anderen mijn God en ik lezen – een symbiose tussen Bijbelverhalen en een hedendaags levensverhaal – en zouden denken: verrek, op welke manier zouden míjn verhaal en de Bijbelverhalen op elkaar kunnen rijmen? Ik schreef mijn verhaal om anderen te inspireren om zelf ‘op verhaal te komen’.”

Hoe verrast was je dat het tot theologisch boek van het jaar 2018 werd gekozen? Of was dat misschien juist niet verrassend?

,,De waardering zat hem onder andere in het feit dat ik dit boek bij een seculiere uitgever – Atlas Contact – uitbracht en voor een seculier publiek schreef. Ik probeerde de Bijbelverhalen zó zonder ballast te vertellen dat de totale leek gemakkelijk erin mee zou moeten komen. Als dat is gelukt, snijdt het mes aan twee kanten: ook de gelovigen die hun leven lang met de Bijbel hebben geleefd, bekijken de verhalen dan weer met andere ogen. Wat het enthousiasme opnieuw kan aanwakkeren.”

Wat zie je voor jezelf als belangrijkste taak om als theoloog naar voren te brengen?

,,Naast de kracht van verhalen, die altijd de kernboodschap van mijn werk zal blijven, is mijn rol op dit moment: loslopend theoloog. Ik ben niet in dienst van een kerkgenootschap, een omroep, een stichting of een universiteit. Overal ben ik dus ‘voorbijganger’. Dat geeft me de verantwoordelijkheid om goed te luisteren, overal waar ik kom. Wat speelt hier? Hoor ik dat elders ook? Wat zit daaronder? Maar het geeft me ook de kans om te experimenteren. Dingen te zeggen die je als dominee niet zo snel durft te zeggen. Een grote bek te hebben. Alternatieve podia blijven uitproberen, zoals Twitter, seculiere festivals, talkshows. Verbinden waar het kan, inspireren waar het lukt, touwtrekken waar het moet. Een fascinerend spel, vind ik dat.”

Waarover maak je je zorgen in het theologische landschap in Nederland?

,,Al jaren verzet ik me tegen de flirts met het christendom door extreemrechts of alt-right. Als zij beginnen over de ‘christelijke wortels’ van ons land, of de ‘joods-christelijk cultuur’, ben ik behoorlijk argwanend. Willen ze echt de christelijke waarden doen heropleven? Dat zie ik niet terug in de partijprogramma’s. Volgens mij willen ze het christendom vaak gebruiken als een stok om anderen mee buiten de deur te houden. Ik pas ervoor om te fungeren als die stok.”

Het lijkt wel of er sprake is van een toenemende polarisatie, ook binnen de kerken. Zie wat er gebeurde na de Nashville-verklaring.

,,Gender en seksualiteit zijn maatschappelijk beladen thema’s. Er is de laatste twintig jaar veel veranderd op dat gebied. Daarop volgen ook tegenbewegingen. Trans- en homofobie bij voetbaltalkshows, en nu dus ook in een – door vele behoudende dominees ondertekend – vertaald vod uit Amerika. Mannen die hun hakken in het zand zetten omdat zij zien dat ze grip verliezen op een bepaalde maatschappelijke structuur waar zij aan hechtten: het patriarchaat.”
,,Voor de polarisatie ben ik niet heel bang: die hoort misschien wel bij veranderende tijden. Voor de kwetsbaarste groepen waar meer ‘over’ dan ‘met’ wordt gesproken, daarvoor vrees ik wel. Ik maak me zorgen om hun welzijn terwijl horden buitenstaanders statements over hen publiceren.”

Je bent bezig met een promotieonderzoek. Over welk onderwerp gaat dat en waarom heb je daar voor gekozen?

,,De Ugaritische taal: een ouder broertje van het Bijbels Hebreeuws, zeg maar. Ik onderzoek hoe mensen toen hun verhalen spannend maakten door middel van taal. Je had nog geen filmtechniek, geen geluidseffecten, geen Netflix, maar al wel verhalen. Hoe bereik je drama in je vertelling door taal effectief in te zetten? Die vraag houdt me altijd bezig, in mijn promotie, in mijn boek, in mijn lezingen, in mijn preken en in mijn tweets.”

Welke ontwikkeling moeten we voor de komende vijf jaar in de gaten houden?

,,Ik denk dat de Protestantse Kerk, ons grootste Nederlandse kerkgenootschap, misschien wel een grens heeft gepasseerd door mee te werken aan het kerkasiel. Een doorlopende kerkdienst die bedoeld was om de uitzetting van een Armeens gezin uit ons land te voorkomen. Dat is brutaal en gedurfd van de Protestantse Kerk. Die kerk beseft steeds sterker: we zijn nu niet meer een maatschappelijke macht die bevriend moet blijven met de overheid. We mogen ook hun excentrieke ‘tegenover’ spelen die burgers en bestuurders herinnert aan de waarden waarop we een mooie samenleving kunnen bouwen. Ik hoop dat de kerk als geheel dat elan zal herontdekken: liever klein en effectief dan een groot, log bolwerk.”

,,Andere ontwikkelingen die heel relevant zijn: een flink deel van onze migranten brengt hun christendom mee naar Nederland. Een vorm van het kloosterleven zal weer aantrekkelijk worden voor een generatie die onze maatschappij te hectisch vindt, met alle burn-outs en keuzestress en hysterische media. En nieuwe conservatieven zullen voor hun visie op het gezin, op gender en seksualiteit, op de islam en immigratie, steeds meer naar het christendom kijken voor steun.”

Ben je over tien jaar nog theoloog of doe je dan iets heel anders?

,,Ik wil nog meer theologische boeken gaan schrijven, maar ook romans. Misschien ben ik over tien jaar keurig dominee, misschien werk ik mee aan tv-series of run ik een fairtradewebshop. Wie zal het zeggen. Theoloog ben je hoe dan ook levenslang, dat is een ongeneeslijke vorm van idealisme, liefde voor oude en nieuwe verhalen, de stugge overtuiging dat de wereld in godsnaam toch iets mooier moet kunnen.”

De avond in De Ikker (Bulthuissingel 7) in Burgum is op vrijdag 8 februari, vanaf 20.00 uur. Toegang is vijf euro.