Hoe het oude geluksideaal volledig uit de bocht is gevlogen

Pieter Anko de Vries

Het huidige geluksideaal kreeg wereldwijd vorm tijdens de jaren zestig van de vorige eeuw. Het was een ideaal van bevrijding. Tegenwoordig werkt het andersom. Veel mensen ervaren het als een juk.

Hoe ziet ons ideaal van geluk eruit en welke gevolgen heeft ons onophoudelijk streven naar geluk voor ons leven? In zijn boek Ons Geluksideaal waarschuwt de Zweed Carl Cederström, verbonden aan de Stockholm Business School, tegen het extreme individualisme dat gepaard gaat met onze opvatting over geluk.

Zelfontplooiing

Ons huidige geluksidee kreeg vorm in de jaren zestig, als een individuele zoektocht naar authenticiteit en genot. Dat werd gezien als de sleutel tot ons unieke zelf, tot onze zelfontplooiing. Zat er bij de hippies vroeger nog een soort wereldbeschouwing achter, tegenwoordig maakt het geluksideaal deel uit van een lege, hedonistische consumentencultuur. Multinationals en reclamebureaus hebben zich meester gemaakt van de ooit revolutionaire ideeën. Dit heeft ons leven er niet gelukkiger op gemaakt.

Cederström gaat in zijn boek uitgebreid in op het ontstaan van ons moderne geluksideaal. Hij komt dan uit bij de psychoanalytische beweging van het begin van de vorige eeuw. De psychiater Sigmund Freud was een van de grondleggers van de psychoanalyse.

Het ideaal van een zichzelf ontplooiend, authentiek individu dat in alle vrijheid zijn geluk zoekt en vindt, zit ons nu enorm in de weg. Want je moet er altijd goed uitzien, je moet altijd presteren in een goede baan, je mag met andere woorden geen loser zijn. Dat gaat natuurlijk op den duur wringen en leiden tot stress of burn out.

Donald Trump

De Amerikaanse president Donald Trump is volgens Cederström hét voorbeeld van het verworden geluksideaal. Narcistisch, steeds de beste willen zijn, op jacht naar geld en macht. De auteur gaat flink tegen hem en zijn wereldopvatting tekeer. De Amerikaanse president vindt dat je ruimte moet geven aan je meest zelfzuchtige en meedogenloze kanten. Zo help je de economie en, wat belangrijker is, jezelf.

Mensen als Trump debiteren dat je alles kunt als je maar wilt, als je maar een positieve levenshouding hebt. ‘Maar een positieve levenshouding is niet genoeg om de dakloze man in de limousine van Trump te helpen…of om een werkloze een goed betaalde baan te bezorgen. En het geneest geen kanker.’

De meest fundamentele kritiek die Cederström heeft, is dat het geluksideaal vanaf het begin tot het einde is geformuleerd door mannen. Het is wat hij noemt ‘fallisch’ van aard. Het ideaal van zelfontplooiing, authenticiteit en recht op plezier werd en wordt met andere woorden door mannen gebruikt om vrouwen in bed te krijgen. De auteur pleit voor een meer ‘feministische’ benadering. Het geluksideaal moet meer op empathie worden gebaseerd, op inclusiviteit en op het meeleven met kwetsbare mensen.

‘Het zou een ideaal zijn dat niet begint met de droom van individuele zelfverwerkelijking, maar met de collectieve behoefte aan een wereld die verlangt naar meer mededogen, gelijkheid en trouw aan de waarheid’, schrijft Cederström.

Ons geluksideaal. Carl Cederström. Ten Have, 18,50 euro