Moreel leiderschap is nodig in een wereld waarin waarden verdwijnen

Pieter Anko de Vries

In een wereld waarin autoritaire leiders steeds vaker de dienst lijken uit te maken zijn rustig nadenken, inlevingsvermogen en op de bres staan voor rechtsstatelijke principes van het grootste belang.

Hoe kun je moreel leiderschap vorm geven? Oud-rechter, oud-Ombudsman en oud-lid van de Europese Rekenkamer Alex Brenninkmeijer heeft hierover een boek geschreven dat deze week is gepresenteerd.

Brenninkmeijer maakt zich zorgen over ontwikkelingen in de wereld, waar in de Verenigde Staten met Donald Trump, in Rusland, China, Turkije, Polen en Hongarije zogenoemde sterke leiders zijn opgekomen. Zij sturen valse berichten de wereld in en hollen democratische waarden uit door bijvoorbeeld de onafhankelijke rechtspraak in te perken en politieke tegenstanders weg te zetten als gevaren voor de natie of zelfs terroristen.

Neoliberalisme

Daarnaast speelt op het wereldtoneel het neoliberalisme nog altijd een bepalende rol. Ondanks dat de financiële crisis een aantal jaren geleden heeft laten zien (en nu nog steeds) dat er grote bezwaren kleven aan het ongebreideld kapitalisme dat de verschillen tussen arm en rijk groter maakt en het onbehagen van wereldburgers aanwakkert.

Volgens Brenninkmeijer zijn veel mensen op zoek naar een alternatief, gebaseerd op waarden als oprechtheid, gematigdheid en redelijkheid: naar moreel leiderschap.

Moreel leiderschap moet volgens hem zijn gebaseerd op de uit de klassieke retorica afkomstige begrippen logos, pathos en ethos. Logos is de ratio, verbonden met waarheidsvinding. Pathos is het vermogen om je in te leven in de ander. Ethos is het morele aspect. Volgens Brenninkmeijer is dit laatste de basis van de democratische rechtsstaat, omdat daarin de gelijkwaardigheid van ieder mens besloten ligt. Dat uit zich in mensenrechten en de mogelijkheid om via de onafhankelijke rechter rechten af te dwingen. In het verlengde daarvan liggen de beginselen van behoorlijk bestuur.

Valse oplossingen

In ons huidige hijgerige tijdsgewricht waar meningen over elkaar heen buitelen, waar makkelijke, vaak populistische maar in wezen valse oplossingen naar voren worden gebracht is het van belang te streven naar wat Brenninkmeijer ‘langzaam denken’ noemt. Alleen zo kun je verkennen wat de logos-, pathos- en ethoselementen zijn om tot een goede afweging te komen. Dat geldt niet alleen voor het gehele landsbestuur, maar ook voor bijvoorbeeld belangrijke keuzes in de zorgsector of in de rechtspraak. Bij dit alles moet niet de vaak makkelijke ratio (zoals efficiëntie) voorop staan, maar is met name luisteren naar elkaar belangrijk.

‘Moreel leiderschap is opgebouwd uit kleine stapjes in denken, ervaren en handelen (…) Je kunt op je schreden terugkeren’, schrijft Brenninkmeijer. We hebben de neiging om de ingewikkeldheid van de samenleving te vereenvoudigen en hanteerbaar te maken door snelle aannames en vooroordelen. Maar het gaat om beschaving en daarin is niet het alfamannetje (de autocratische leider) maar ethos het belangrijkst.

Moreel leiderschap. Alex Brenninkmeijer. Prometheus, 19,99 euro