Fundamentele vragen

Tamarah Benima

De Amerikaanse en de Franse revolutionairen hebben het erin geramd: vrijheid, gelijkheid en broederschap zijn de belangrijkste waarden én rechten. We zijn voor vrijheid én hebben er recht op; voor gelijkheid én hebben er recht op; voor broederschap én hebben er recht op.

Sinds kort realiseer ik me hoe ongelijksoortig die drie begrippen zijn. De vrijheid van dwang door een absolutistische koning was waarvoor men aanvankelijk streed. Maar ook voor de vrijheid van drukpers, godsdienst en vereniging. Want zo werd oppositievoeren mogelijk. De strijd voor vrijheid is ook een strijd voor democratie. Met vervolgvragen. Wie heeft stemrecht? Wie macht? Hoe moet de democratie worden ingericht? Na 2,5 eeuw zijn we er nog niet uit. Niet vreemd, want er bestaat geen definitieve inrichting van de democratie.

De strijd voor gelijkheid brengt eigen problemen met zich mee. Hoe voorkom je dat rijken (individuen, bedrijven, bedrijfstakken) zich (laten) spekken? Hoe voorkom je uitbuiting? Welk minimaal welvaartsniveau voor alle burgers kan een samenleving opbrengen?

Nationalisme

De strijd voor broederschap is vertaald in nationalisme. Met als ideaal: alle burgers – uit alle geografische regio’s, van alle godsdiensten, van alle klassen – vormen één etniciteit. Met één vlag, één volkslied, één geaccepteerd verhaal over het ontstaan en de ontwikkeling van ‘de natie’. Het leidt noodzakelijkerwijs tot uitsluiting: jij hoort er niet bij, en jij ook niet. Of: als je erbij wilt horen, moet je worden zoals wij. Na 2,5 eeuw weten we nog niet hoe we met die insluiting en uitsluiting moeten omgaan.

Gelijkheid en broederschap staan bovendien op gespannen voet met elkaar. Want terwijl de uitgebuite werker en de rentenierende fabrieksdirecteur in één natie zijn onder te brengen, vliegen ze elkaar naar de strot zodra het om gelijkheid gaat. Na 2,5 eeuw zijn deze fundamentele vragen nog actueel. Mogen zij in 2019 worden besproken zoals de net gestorven en betreurde Amos Oz dat deed: met oprechte nieuwsgierigheid en wijsheid. Ik wens u een goed 2019.