De aarde springt het podium op

Sytze Faber

Een van de opstandige gele-hesjesdragers zei het bondig: ,,Macron is bezig met het einde van de wereld, wij met het halen van het eind van de maand.” Twee werelden. Niet alleen in Frankrijk.

In de Verenigde Staten staan Trumpisten en anti-Trumpisten elkaar naar het leven. De brexit stort het Verenigd Koninkrijk in chaos. Rechts populisme, dat hoop voor de toekomst wil bieden door heimwee naar het verleden te cultiveren, heeft de wind in de rug. Dertig jaar geleden leek de democratische rechtsstaat het pleit definitief te hebben gewonnen, nu staat hij te wankelen. Autoritair leiderschap komt steeds meer in de gunst. Wat is er in vredesnaam mis gegaan?

Na de val in 1989 van de Muur, zegen conservatieven, liberalen, christendemocraten en sociaaldemocraten eendrachtig neer in aanbidding voor de Baäl van het neo-liberalisme. De overheid werd weggezet als verdacht sujet, de markt bejubeld als verlosser.

Getemd

Het kapitalisme werd altijd op twee manieren getemd. Door de overheid, die met het scheppen van de verzorgingsstaat de rauwste kanten van het kapitalisme wegwiste. Het neoliberalisme maakte dat grotendeels ongedaan door de verzorgingsstaat te strippen.

Het kapitalisme werd vanouds ook (intern) getemd door concurrentie. Elkaar beconcurrerende bedrijven voorkwamen monopolievorming, zorgden in ondernemersland voor spreiding van economische macht. Schaalvergroting en globalisering haalden daar de angel uit. Bedrijven en instellingen fuseerden bij het leven. Er bleef uiteindelijk vaak alleen een handjevol bijna-monopolisten over, die vervolgens onderling de markt verdeelden. Miljardenwinsten klotsen, vooral in het internationale bedrijfsleven, tegen de plinten. De poet komt voornamelijk terecht bij het topmanagement en de aandeelhouders, werknemers worden doorgaans afgescheept met een grijpstuiver.

Mensen met lage en modale inkomens zijn gevangen door twee ijzeren tangen. De beschermingswal van de verzorgingsstaat verdween grotendeels en het flitskapitalisme, dat werknemers degradeert tot wegwerpartikelen, viert triomfen. Gevolg: permanente bestaansonzekerheid voor velen.

Uitweg

Het verschil tussen rijk en arm is de afgelopen dertig jaar wel honderd keer over de kop gegaan. Ondanks dat ze zich te blubber werken in flexbanen, leven in de Verenigde Staten tientallen miljoenen onder de armoedegrens. In West-Europa is de situatie minder schrijnend, maar principieel gezien is het er van hetzelfde laken een pak. Laagopgeleiden en pechvogels in allerlei soorten en maten hebben in financieel opzicht niets van het leven te verwachten. Ze worden vaak onverschillig, wrokkig en rancuneus. Een tijdbom, die de democratische rechtsstaat en een groot deel van de mensheid ten gronde kan richten.

Vooral in het Westen is de mensen aangepraat dat ze tot in het oneindige door kunnen blijven consumeren. Aan een mogelijke uitputting van onze planeet werd voorbij gegaan. Nu is, om met de Franse filosoof Bruno Latour in Trouw van afgelopen dinsdag te spreken, de aarde zelf op het podium gesprongen. Ze slaat terug met orkanen en droogtes. Wereldwijde rampen liggen in het verschiet. Een angstaanjagende stijging van de zeespiegel, bodemverzakkingen, verdroging van bossen waardoor meer CO2 wordt uitgestoten, verzengende hitte in steden, en nog zo wat. Het treffen van geëigende maatregelen wordt belemmerd door een gebrek aan draagvlak. Als, zoals bij die gelehesjesdragers, het leven wordt gereduceerd tot overleven, zal rechtsstaat en klimaat de mensen een zorg zijn.

Er is maar één uitweg: een bondgenootschap tussen de politiek en het groeiende leger van kansarmen en pechvogels. De sociale beschermingswal zal terug moeten komen, onder meer door de invoering van een basisinkomen. Het denken daarover is echter nog niet eens begonnen. Politici worden liever in beslag genomen door de volgende verkiezingen. Democratische rechtsstaat en klimaat, berg je maar.

Reageren? fabersyma@gmail.com