Vraagbaak voor Oosterse Orthodoxie is ook een inspiratiebron

Tjerk de Reus

Het oosters christendom, ook wel aangeduid als Oosterse Orthodoxie, is voor velen een onbekende grootheid. Toch behoort een groot deel van de wereldkerk ertoe, blijkt uit het nieuwe ‘handboek’ over deze tak van het christendom.

Het Handboek Oosters Christendom is zo’n boek dat rechtop kan blijven staan op je bureau, omdat het zo dik en kolossaal is. Maar liefst 996 bladzijden telt dit boekwerk, dat samengesteld is uit drieënvijftig hoofdstukken en elf bijlagen.

Inzichtelijk en behapbaar

Wie nu de conclusie trekt dat zo’n massief boek onvriendelijk of onaantrekkelijk is voor de lezer, vergist zich. De samenstellers hebben op een voorbeeldige manier de inhoud van dit boek inzichtelijk en behapbaar gemaakt. Een blik op de inhoudsopgave maakt dat meteen duidelijk. Wie weten wil hoe het oosterse christendom in ons land is vertegenwoordigd, vindt een hoofdstuk ‘De Orthodoxe Kerk in Nederland’.

Wie zich herinnert dat in oosters-orthodoxe kerken de iconen belangrijk zijn en daarvan iets wil weten, kan beginnen in het hoofdstuk ‘Iconen – Vensters op de eeuwigheid’, maar ook in het hoofdstuk ‘De spiritualiteit van de Orthodoxe Kerken’.

Er zijn verder hoofdstukken waarin de geschiedenis in vogelvlucht wordt weergegeven en een reeks hoofdstukken over de afzonderlijke Orthodoxe Kerken in het Midden-Oosten, de Hoorn van Afrika, Zuid-India, Oost-Europa, Rusland en de Kaukasus. Te veel om op te noemen, kortom. Wat je maar bedenken kunt, is wel ergens te vinden in dit grootse boek en het is niet lastig om je weg erin te vinden, mede dankzij registers en een thematische index.

Volksverhuizingen

Het oosters christendom is historisch gegroeid dankzij de tweedeling van het Romeinse Rijk in de vierde eeuw. De hoofdstad van het rijk werd door keizer Constantijn verplaatst van Rome naar Constantinopel, het huidige Istanbul. Na het jaar 400 raakte het West-Romeinse rijk in verval, totdat in 476 Rome ten prooi viel aan Germaanse legers. De grote volksverhuizingen zetten heel Europa op z’n kop en zorgen voor nieuwe machtsverhoudingen. In het oosten bleef het Romeinse Rijk staande.

In deze historische beweging groeide ook de kerk uiteen. In het Oosten beriep men zich op de Griekse kerkvaders, zoals Athanasius en de grote Cappadosische theologen. Een eigen theologie ontstond in de loop der eeuwen, wat uitliep op het schisma van 1054. Het Oost-Romeinse Rijk bleef bestaan tot halverwege de vijftiende eeuw. Intussen waren de orthodoxe kerken verspreid over Oost-Europa en ook naar het zuiden.

Wat het hart van de oosters-orthodoxe spiritualiteit betreft, die vindt zijn herkomst in de zogenoemde monastieke theologie: de christelijke spiritualiteit van de kloosters uit de eerste eeuwen. Kenmerkend voor deze spiritualiteit is de nauwe verwevenheid van theologie en mystiek. ‘Het dogma is de uitdrukking van een geopenbaarde waarheid, die als ondoorgrondelijk mysterie tot ons komt’, valt ergens in het boek te lezen: een citaat van de bekende Russische theoloog Vladimir Losskij (1903- 1958). Daarmee is de nauwe samenhang tussen geloofsinhoud en geloofservaring gegeven. Het dogma moet ‘in een innerlijk proces’ beleefd worden, zó dat we het mysterie niet aan onze wijze van kennen aanpassen, maar veeleer zelf een ingrijpende transformatie’ ondergaan.

Door het beeltenis heen

Zo ‘werken’ ook de iconen: de kijker heeft contact met het goddelijke mysterie dat zich door het beeltenis heen presenteert aan de gelovige. Daarmee volgt de Oosters Orthodoxe kerk een ander spoor dan de Westerse kerk, waar veel meer nadruk kwam te liggen op het beredeneren van geloofswaarheden.

Bovendien is de westerse theologie veel meer gefocust op zonde en verlossing, terwijl de orthodoxe theologie de incarnatie centraal stelt: God werd mens, om de mens op te tillen naar een hoger plan, te vergoddelijken zelfs.

In Handboek Oosters Christendom tref je een uitdagende en intrigerende belevingswereld aan. Het is allemaal inleidend, wat je hier vindt, maar dan wel met de nodige grondigheid. En er is ook simpelweg veel informatie: over het functioneren van geloofsgemeenschappen uit allerlei streken en landen, over de migratie van orthodoxe gelovigen en de ambtelijke gezagsstructuur.

Al met al vormt dit handboek een rijke bron van kennis en inzicht over de Oosterse Orthodoxie. Daarmee is het niet alleen een vraagbaak, maar ook een inspiratiebron.

Handboek Oosters Christendom. Herman Teule & Alfons Brüning (red.). Uitgeverij Peeters.