Jezus is als weerloze mens op zijn goddelijkst

Tjerk de Reus

Wie Jezus was, begrijpen gewone stervelingen niet meteen. Pijnlijk misschien, maar ook een reden voor blijvende nieuwsgierigheid. Dat maakt Shusaku Endo duidelijk in zijn boek dat simpelweg Jezus heet.

Het lijkt ongemerkt in de boekhandel te belanden, dit nieuwe Jezus-boek, geschreven door de Japanse schrijver Shusaku Endo (1923-1996). Er zijn per slot van rekening al zóveel boeken over Jezus. Toch verdient dit boek méér dan gewone aandacht, om twee redenen.

Het is allereerst een goed, aandachtig geschreven boek over Jezus zoals we hem leren kennen in het Nieuwe Testament. De tweede reden heeft te maken met de auteur: Endo is een van de grote Japanse romanschrijvers van de twintigste eeuw. Hij publiceerde meeslepende en indringende romans als Stilte en De samoerai; de eerstgenoemde roman werd vorig jaar verfilmd als Silence door regisseur Martin Scorsese.

Spanning

Een hoofdmotief in Endo’s romans is de spanning die hij ervaren heeft als katholiek gelovige in de Japanse context, waarin boeddhisme en shintoïsme de religieuze cultuur bepalen. Endo heeft met die spanning geworsteld. Hij voelde zich een eenling, omdat het christendom in Japan nauwelijks tot bloei was gekomen door de eeuwen heen. Maar dit stond niet los van hem zelf: het christendom was hem zeer dierbaar en vertrouwd, maar in zekere zin ook vreemd.

Als er ergens in de wereldliteratuur spanning voelbaar is tussen oost en west met het oog op het christendom, dan wel in Endo’s werk. Tegen deze achtergrond is het bijzonder interessant dat Endo ook een boek rechtstreeks aan Jezus heeft gewijd. Het boek verscheen in 1973 en is toen meteen vertaald in het Engels. Op die vertaling berust de nu verschenen Nederlandse editie.

Het boek van Endo verscheen in de periode dat hij min of meer in het reine begon te komen met zichzelf, als katholieke Japanner. Mogelijk was hij er in die periode aan toe, meer dan voorheen, om een boek over de Bijbel te schrijven.

Persoonlijkheid en betekenis

Aan de hand van de evangeliën gaat hij in Jezus op zoek naar de persoonlijkheid en de betekenis van Jezus. Dit doet hij invoelend, vragend en veronderstellend, maar ook vanuit een eigen visie. Deze visie is niet alleen gebaseerd op bestudering van exegetische literatuur, maar ook op diverse bezoeken aan Israël. Dit laatste zorgt voor een beeldende mooie, vertellende schrijfstijl: ‘Het was een klein half uur lopen van Betanië naar Jeruzalem. Vanaf het dorp leidt een pad over de Olijfberg, waar het scherpe curve maakt en als bij toverslag een magnifiek panorama biedt op de destijds grauwbruine heilige stad en de stadsmuren.’

In zijn weergave van de evangeliën ligt de focus op de persoon van Jezus: op zijn missie, op zijn ervaringen en gevoelens. Endo was als romanschrijver een man van de verbeelding en hij leeft zich in in Jezus’ ervaringen, in zijn groeiende besef van zijn bijzondere missie, maar ook in zijn teleurstellingen.

Belangrijk in Endo’s weergave is het onbegrip van de mensen en zelfs van Jezus’ discipelen. Zij verwachtten van Jezus iets wat hij niet kon geven: een aards koninkrijk, het politieke herstel van Israël en verlossing van de Romeinen.

Volgens Endo heeft dit onbegrip ertoe geleid dat men Jezus kruisigde, maar hij benadrukt ook dat Jezus welbewust de weg koos die tot zijn dood zou leiden. Het kon niet anders, meent Endo, dan dat Jezus moest sterven om voor de verdrietige, misdeelde en ontwortelde mens een ‘eeuwige metgezel’ te zijn.

Geen huiver

Endo werkt dit allemaal niet dogmatisch uit, maar hij heeft ook niet de huiver voor het heldere inzicht die spirituele schrijvers soms aan de dag leggen. Volgens Endo is het Jezus’ overtuiging geweest dat de goddelijke liefde pas echt betekenis kan hebben in mensenlevens als die liefde door de dood is heen gegaan.

De kern van het evangelie ligt voor Endo niet bij de vele wonderen die van Jezus gerapporteerd worden. Die zijn juist problematisch, omdat mensen er steeds de verkeerde conclusies uit trekken: dat er bij Jezus wat ‘te halen’ valt. Endo is het meest getroffen door de weerloze liefde die zichtbaar is als Jezus de kruisgang maakt en als een hulpeloos mens wordt geëxecuteerd. Daarin toont zich het goddelijke.

Je kunt, denkend in de lijn van Endo, zeggen dat de weerloze Jezus zich met de weerloze mens identificeert. Maar dit is meer dan alleen een fijn idee, het is voor hem tevens iets wat concreet heil en verlossing teweegbrengt. Bij Endo staan begrippen als offer en plaatsvervanging niet op de voorgrond, maar ze vervullen wel een rol in zijn begrip van het leven en de betekenis van Jezus.

Nieuw licht

Willem Jan Otten schrijft in zijn inleiding, voorin dit boek: ‘En zelfs het in de twintigste eeuw zo aangevochten dogma van het offer – van de ‘zonden der wereld die door Christus worden weggedragen’ – komt in dit boek in nieuw (of moet ik zeggen in oorspronkelijk) licht te staan.’

De kracht van Endo’s boek ligt in de combinatie van zijn inlevingsvermogen en zijn bereidheid om helder en grondig na te denken over het beeld van Jezus dat oprijst uit het Nieuwe Testament. Ook wie nooit een roman van Endo heeft gelezen, kan aan dit boek veel plezier beleven – hoewel de drang om ook ander werk van hem te lezen daarna moeilijk te onderdrukken zal zijn.

Jezus. Het verhaal van een leven. Shusaku Endo. Nederlandse vertaling Ernst Bergboer. Ingeleid door Willem Jan Otten. Uitgeverij Kok, 19,99 euro.