Pas seks na nadrukkelijke toestemming?

Pieter Anko de Vries

Nederland krijgt binnenkort een nieuwe zedenwet. Van verschillende kanten wordt ervoor gepleit om daarin ook op te nemen dat seks zonder nadrukkelijke toestemming als verkrachting wordt gezien. Een goed idee of zinloze symboolpolitiek?

In een aantal Europese landen zijn of worden wetten van kracht waarin is geregeld dat seks zonder nadrukkelijke toestemming als verkrachting wordt beschouwd. Nu gaan er ook in Nederland stemmen op om zo’n wet in te voeren.

In Zweden moet sinds 1 juli expliciete toestemming worden gegeven als iemand seks wil hebben. Komt die toestemming niet, dan is diegene strafbaar en bestaat de kans om veroordeeld te worden voor verkrachting. Ook Spanje voert binnenkort zo’n wet in. Daar wordt een nieuwe zedenwet ingevoerd nadat grote ophef is ontstaan over een schijnbaar geval van groepsverkrachting, waarvan de rechtbank oordeelde dat er geen sprake was van verkrachting, maar ‘slechts van misbruik’ omdat het slachtoffer alles lijdzaam en met ogen dicht onderging. Uit filmpjes die zijn gemaakt blijkt dat er geen sprake is van geweld. Veel mensen gingen de straat op om te protesteren tegen het vonnis. De nieuwe ‘toestemmingswet’ in Spanje is niet voorgesteld vanwege dit incident, maar de veelbesproken gebeurtenis kleurt wel de hele maatschappelijke discussie in dat land.

In Nederland wordt op dit moment eveneens gewerkt aan een nieuwe zedenwet. Deskundigen pleiten voor het invoeren van eenzelfde soort wet in Nederland als in Zweden en Spanje.

Niet ver genoeg

Volgens het kenniscentrum voor seksualiteit Rutgers gaat de huidige wet, waarin staat dat iemand schuldig is aan verkrachting als een persoon met geweld of intimidatie tot seks wordt gedwongen, niet ver genoeg.

,,Wat Rutgers goed vindt aan de Zweedse wet, is dat de overheid het signaal afgeeft dat toestemming essentieel is. Als je expliciet toestemming moet geven wordt de bewijslast dat je iets niet wilde wel wat makkelijker, maar het blijft woord tegen woord. De uitvoerbaarheid is dus een probleem”, zegt een woordvoerder van het kenniscentrum.

,,Er is wel kans dat vrouwen eerder aangifte doen als ze geen blauwe plekken hoeven te laten zien als bewijs. Het verandert ook het beeld dat mensen hebben bij verkrachting: het is meestal niet de man in de bosjes maar het gebeurt ook binnen relaties en dates. Het opnemen van toestemming in de wet gaat ook victim blaming tegen, want je kunt niet zeggen: zij of hij zal het wel uitgelokt hebben.”

De deskundigen van Rutgers wijzen op de Istanbulconventie van de Raad van Europa, een door veel Europese landen ondertekend document waarin staat dat staten seks zonder toestemming moeten criminaliseren. ,,Nederland moet er ook iets mee doen. Nu is er sprake van verkrachting als er dwang, geweld of dreiging met geweld aan te pas kwam, en dus verzet. Slachtoffers die verstijven van angst (‘frozen fright’) en waarbij de verdachte achteloos doorzet, genieten strafrechtelijk geen bescherming. Alleen ‘nee’ zeggen is dus niet genoeg.”

Signalen

Maar is dit niet te makkelijk gedacht? Is het opnemen van specifieke toestemming niet vooral symboolpolitiek? Het spel rondom het wel of niet hebben van seks is soms heel gecompliceerd. Signalen over en weer zijn soms voor meerderlei uitleg vatbaar. De deskundigen van Rutgers erkennen dat.

,,De vraag is hoe het in de wet moet komen te staan. Dat moet zeer zorgvuldig gebeuren. Seksuele interacties zijn inderdaad ingewikkeld. Mensen zeggen soms eerst ja, en dan toch nee, of ja tegen het een en nee tegen het andere.”

En een wet kan nooit iedereen tegen onheil beschermen. Mensen kunnen achteraf bezien spijt hebben van of zich naar voelen over de ervaring die ze hebben gehad.

,,Zeker jongeren moeten kunnen experimenteren met seksualiteit en het ontdekken van wensen en grenzen. Daar hoort bij dat je af en toe ergens spijt van hebt, of iets doet wat eigenlijk misschien niet zo goed voelt. Daar leer je van. Het is vooral belangrijk dat kinderen en jongeren al jong leren om over seks te praten, en leren signaleren en aftasten van eigen en andermans grenzen, die leren aangeven en respecteren.”

Vechtscheidingen

Filosoof Ger Groot reageerde onlangs in Trouw kritisch op mensen die een pleidooi hielden om expliciete toestemming in de wet op te nemen. ‘Bij voorbaat staat vast dat de vereiste toestemming in de praktijk net zo moeilijk te bewijzen of ontkrachten zal zijn als het lichamelijke verzet dat de wet in veel landen nu nog bij verkrachting vereist. Daarmee zet de wet de deur wijd open voor misbruik’, schrijft Groot.

En hij vervolgt: ‘Ook binnen het huwelijk is verkrachting al geruime tijd als misdrijf onderkend – en je ziet de vechtscheidingen al voor je waarin de ene partij met de nieuwe wet in de hand de andere bij ontstentenis van bewijsbare sekstoestemming in de hoek drijft waar de klappen vallen.’

‘Wie dat vergezocht vindt, moet terugdenken aan de jaren negentig waarin kindermisbruik in echtscheidingszaken plots aan de orde van de dag bleek. Zo routinematig werden de beschuldigingen geuit dat de rechterlijke macht tenslotte besloot valse aangiften daadwerkelijk te gaan vervolgen.’

Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) en de meerderheid van de politieke partijen in de Tweede Kamer zien weinig in een wettelijke verplichting om altijd vooraf expliciet toestemming te vragen om seks met iemand te mogen hebben. De minister, die werkt aan een nieuwe wet, denkt dat zo’n wettelijke verplichting onnodig is en bovendien in de rechtszaal tot ingewikkelde discussies kan leiden. De nieuwe zedenwet wordt vooral gemoderniseerd om het vervolgen van bijvoorbeeld digitaal seksueel geweld makkelijker te maken.

Ingewikkelder

De regels over wat verkrachting of aanranding is en wat niet, zijn volgens Grapperhaus nu al wel duidelijk genoeg. ,,We moeten oppassen om wetgeving in te voeren die wel een oplossing lijkt, maar die het uiteindelijk bewijsrechtelijk heel wat ingewikkelder maakt in de rechtszaal”, zegt hij.

Grapperhaus denkt ook dat een goede opvoeding een betere oplossing is. ,,Van jongs af aan moet duidelijk zijn dat aanraken of seks hebben alleen kan als de ander dat ook wil en dat je anders je handen thuishoudt”, aldus de minister.

Kamerlid Madeleine van Toorenburg van het CDA zit niet te wachten op navolging van de Zweedse en Spaanse voorbeelden. Van Toorenburg wil eerst afwachten met welke aanpassingen de minister komt, zegt zij tegen de NOS. ,,Natuurlijk mag seksueel contact alleen plaatsvinden met wederzijds goedvinden, maar we weten nog niet goed hoe de wetgeving in Zweden en straks ook in Spanje uitpakt. Er gaan ook geluiden op dat het louter symboolwetgeving is en dat de rechtszekerheid erdoor in gevaar komt.”

GroenLinks-Kamerlid Kathalijne Buitenweg sluit zich daarbij aan. Ook zij wil eerst weten of in bijvoorbeeld Zweden en Spanje het aantal gevallen van gedwongen seks straks inderdaad afneemt. SP’er Michiel van Nispen wijst erop dat het moeilijk te controleren is of iemand wel of geen toestemming heeft gegeven. Alleen PvdA-Kamerlid Attje Kuiken staat positief tegenover de ‘sekswet’ zoals die in Zweden op 1 juli is ingevoerd. ,,Met zo’n wet stel je de norm en help je slachtoffers in kwetsbare situaties. Denk ook aan grijze gebieden, wanneer er bijvoorbeeld drank in het spel is of als de slachtoffers zich niet voldoende zouden hebben verzet.”

Het indienen van de nieuwe Nederlandse zedenwet wordt deze zomer verwacht.