Rake preken over luisteren, lijden, hoop en nabijheid

Tjerk de Reus

Advent is in het kerkelijke jaar een tijd van wachten. Maar dat geldt vooral voor God, zegt de Duitse theoloog Eberhard Jüngel. God wacht tot ‘de poorten en de deuren in onze wereld’ opengaan.

Het lijkt erop dat we met het boek Lutherse preken bij het Oude Testament het zoveelste boek in handen hebben dat gelinkt is aan 500 jaar Reformatie. Toch is dat niet het geval, het betreft hier een serie preken van een van Duitslands grootste theologen uit de laatste vijftig jaar: Eberhard Jüngel (1934). Hij is lutheraan, en dat tekent ook zijn verkondiging. Maar Jüngel heeft de Lutherse theologie op een eigen wijze verwerkt, zoals hij ook het denken van andere theologen in zich heeft opgenomen en omgesmeed tot een eigen profiel.

Jüngel geldt als een van de ingewikkeldste theologen. Zijn hoofdwerk Gott als Geheimnis der Welt (1982) is voor niet-theologen nauwelijks te volgen, hoe invloedrijk en betekenisvol het boek verder ook is. Maar het mooie is dat deze zeer geleerde theoloog ook vaak de kansel heeft beklommen en heeft gepreekt zonder vertoon van geleerdheid. Hij vindt dat op de kansel de dogmatiek en de exegese achterwege moeten blijven. Dat blijkt ook in de twaalf preken die in dit nieuwe boek zijn verzameld. Ze zijn helder, boeiend en dagen de lezer uit tot nadenken.

Oase

Theoloog Willem Maarten Dekker, zelf gepromoveerd op de theologie van Jüngel, heeft deze serie preken vertaald. Tevens schreef hij een inleiding, waarin hij een fraaie poging doet om de theologie van Jüngel inzichtelijk te maken. Wie deze inleiding echter te ingewikkeld vindt, ontdekt een oase als hij begint aan de preken, het hoofdbestanddeel van het boek. Jüngel sluit aan bij wat mensen beweegt, waarin zij vastlopen en waarop zij hopen. In die ruimte brengt hij Bijbelpassages ter sprake op een manier die je bevrijdend kunt noemen: ‘zolang we klagen, leven we met God, woont God bij ons. En komt hij ons midden in de ellende nabij.’

Karakteristiek voor Jüngels verkondiging is zijn preek over Psalm 24. Dit is een psalm die van oudsher een rol speelt in de tijd van Advent. Het gaat daarin over God voor wie de poorten open moeten: Hij is in aantocht! Jüngel gaat dan in op deuren die vaak gesloten zijn tussen mensen, en ook tussen mens en God. De tijd van Advent is een tijd waarin niet zozeer de mensen wachten, maar waarin God wacht tot Hij binnengelaten wordt. Daarbij gaat het niet om ons lijstje met wensen, maar om God zelf die zich aan ons presenteert: ‘Gods Woord stelt God aan ons voor en noemt hem bij zijn naam’. En dat betekent: ‘God sluipt niet onder een valse naam naar binnen. Hij komt als Heer.’ Je kunt hem niet ‘onder een pseudoniem ontvangen, om in geval van nood je van hem te distantiëren zoals diplomaten in de oorlog met elkaar omgaan’, maar: ‘God vult de hele ruimte waar hij komt.’

Er is veel aandacht voor de menselijke ervaring van verlatenheid en lijden in deze preken, hoewel de toon waarop Jüngel dit ter sprake brengt nergens zwaarmoedig wordt. Hij schrijft bij een Bijbels klaaglied: ‘Verward en doelloos dolend schreeuwt onze ziel om helder water, om het zuivere bronwater – en vindt meestal plassen en vijvers.’ Wie dat niet herkent, krijgt van Jüngel niet de wind van voren, alsof hij oppervlakkig leeft. Er is een diversiteit aan levenservaringen; de een heeft meer te verduren dan de ander.

Luisteren naar elkaar is cruciaal: ‘De gelukkige, die zich deze (schreeuwende) vraag niet stelt, laat die dan heel goed luisteren om ten minste in de verte een idee te krijgen van wat het betekent als het mens-zijn menens wordt.’ De troost is dit: ‘God kunnen wij niet zien, nog niet. Maar wij worden door hem gezien.’ Uit de Bijbel spreekt het besef dat er een ‘nieuwe morgen’ verrijst, als teken van hoop en vertrouwen, zegt Jüngel. Die nieuwe dag is een zinnebeeld van ‘de genade van God, die elke morgen nieuw is. Genade – dat betekent in de taal van de Bijbel: nabijheid, nabijheid die je goed doet, onverdiend maar ongekend zacht.’

Meer

Eberhard Jüngel publiceerde vijf boeken met preken, en de meeste daarvan zijn uit het Nieuwe Testament. Mogelijk zien Willem Maarten Dekker en zijn uitgever een kans om de uitgave van Jüngels preken voort te zetten, en dan ook met nieuwtestamentische overdenkingen erbij. Wie de smaak van deze preken te pakken heeft, kan alleen maar hopen dat er nóg zo’n boek komt, en dan met vijftig of meer preken, in een mooie gebonden uitgave.

Lutherse preken bij het Oude Testament. Eberhard Jüngel. Ingeleid en vertaald door Willem Maarten Dekker. Uitgeverij Skandalon. 19,95 euro