Regel voor regel door de tekst van de NBV uit 2004

Lodewijk Born

Bijna een jaar lang wordt er achter de schermen al gewerkt aan de revisie van De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV). De herziening zorgt voor een aanscherping én bijstelling op bepaalde punten. Monnikenwerk met als doel om te komen tot een tekst waarbij nog meer lezers zich straks thuis voelen.

Het was een gebeurtenis die in oktober 2004 live op de Nederlandse televisie werd uitgezonden: de presentatie van De Nieuwe Bijbelvertaling in Rotterdam. Voor het eerst kwam er een nieuwe Bijbel, die de opvolger moest worden van de zo vertrouwde 1951-vertaling die decennialang was gebruikt. Toen nog koningin Beatrix nam het eerste exemplaar in ontvangst – een moderne culturele editie overigens.

Grondtekst

De NBV moest zich toen gaan bewijzen als gebruiksboek in de kerk én bij gelovigen thuis. Vanaf het begin – zelfs voor de officiële verschijning – was er overigens al kritiek. Er waren tal van hoogleraren en theologen die zich niet kon vinden in hoe de grondtekst was vertaald. Het leidde tot debatten in de pers, in theologische tijdschriften en op internetfora.

Het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) wist dat die storm er zou kunnen komen. Nooit zal iedereen het met gemaakte vertaalkeuzes eens zijn. En ook de gewenning aan de nieuwe taal speelde mee. Zeker als het ging om vertrouwde teksten als het Onze Vader, de Tien geboden of het kerstevangelie. De NBV moest eerst in de praktijk gebruikt worden, zodat met die leeservaringen later wat gedaan kon worden.

Vergeten woorden of verschrijvingen die lezers tegenkwamen, werden al direct verwerkt in nieuwe drukken. Vorig jaar verscheen de negende druk. Matthijs de Jong werkzaam bij het Nederlands Bijbelgenootschap is de projectleider van de groep die werkt aan een nieuwe tekst. ,,Bij de verschijning van de NBV in 2004 is al toegezegd aan de kerken dat er op enig moment een revisie zou komen waarin de bevindingen van de gebruikers zouden worden meegenomen.”

Database

Het NBG kreeg in de afgelopen jaren duizenden reacties en suggesties, men verzamelde artikelen met kritiek die verschenen en andere publicaties over de NBV. ,,Al die informatie hebben we in de aanloopfase naar de revisie in een database opgeslagen.”

In het begin van dit kalenderjaar is een team van acht deskundigen – allen in dienst bij het NBG – aan de slag gegaan. ,,Het zijn kenners van de grondtalen van de Bijbel – het Hebreeuws en Grieks – en neerlandici.” Het is zowel in als buiten Nederland een goed gebruik om belangrijke en veelgebruikte Bijbelvertalingen na verloop van tijd te reviseren. Zo gebeurde dat onlangs in Duitsland nog met de Lutherbijbel. ,,We reviseren de NBV omdat we ervan overtuigd zijn dat deze prachtige vertaling nog verder aan kracht en aan impact kan winnen”, zegt De Jong. Er zijn al diverse Bijbelboeken klaar: ,,Genesis en Matteüs, Jona en Ruth, Amos, Micha, Obadja en Nahum en van de deuterocanonieke boeken Judit en Tobit.”

Teksten nalopen

Het is een intensief proces, want regel voor regel worden de teksten nagelopen door het huidige revisieteam. ,,Het mooie is dat het een mix is van mensen die meewerkten aan de totstandkoming van de NBV in 2004, maar een ander deel nieuw is er zodoende fris naar kijkt. Zelf ben ik ook pas sinds 2006 bij het NBG in dienst, al heb ik natuurlijk wel al elf jaar gewerkt met deze vertaling.”

Tussen de reacties en suggesties die werden ontvangen, zitten allerlei gevallen waarvan de relevantie en de verbetering wordt ingezien. ,,We toetsen alles en soms kom je dan samen tot de conclusie dat iets aangepast kan en dient te worden.” De Jong geeft twee voorbeelden. ,,In Genesis 1:2 staat ‘De aarde was nog woest en doods, en duisternis lag over de oervloed, maar Gods geest zweefde over het water.’ Lezers vielen over het woord ‘nog’. Ze vonden dat de vertalers daarmee iets hadden toegevoegd wat onnodig was. Als je naar de grondtekst kijkt kán het woord in principe wel, maar we zeggen nu: we laten het weg, het wordt daardoor ‘minder ingevuld’ voor de lezer.’’

Een ander voorbeeld is Matteüs 10:29. ‘Wat kosten twee mussen? Zo goed als niets. Maar er valt er niet één dood neer als jullie Vader het niet wil.’ ,,De grootste moeite zat hier bij het laatste deel van dat vers ‘als jullie Vader het wil’. Dat het Gods wil zou zijn als de mussen dood neer zouden vallen, dat wierp bij sommigen een naar, onbestemd gevoel op. Waardoor wat de tekst feitelijk wil zeggen, dat je geborgen bent in Gods hand, op de achtergrond verdween. Daarom wordt dat tekstgedeelte nu ‘…buiten jullie Vader om.” Het zijn volgens De Jong ,,kleine wijzigingen, die voor mensen een groot verschil kunnen opleveren.”

Op de achtergrond

Het revisiewerk is nog lang niet ten einde. Eind 2020 moeten alle Bijbelboeken klaar zijn om gedrukt te worden. Gedurende het proces kijkt een begeleidingscommissie naar wat de projectgroep aan wijzigingen voorstelt. Die commissie leest dus op de achtergrond al mee.

Kan dan straks de oude NBV uit 2004 – plat gezegd – ‘bij het oud papier?’. De Jong laat die vraag open: ,,Het is aan de kerken en mensen zelf of ze straks een nieuwe NBV aanschaffen. De versie uit 2004 is straks nog steeds herkenbaar. En het is nog altijd een goede vertaling waar wij helemaal achter kunnen staan, maar we hebben ook beloofd: er komt een revisie. “

Er was – vanwege de kritiek op De Nieuwe Bijbelvertaling – ook een categorie gebruikers die liever de Herziene Statenvertaling (HSV) gebruikte, die in 2010 uitkwam. ,,We hopen dat we beoogde NBV-gebruikers met de herziening zo tegemoet komen dat dit nu voor hen ook hun Bijbel wordt.”

De Jong denkt dat het niet alleen blijft bij de wijziging van wat er straks op papier staat. De huidige tijd van technologische ontwikkelingen gaat zo snel dat een digitale applicatie van de ‘NBV van 2020’ er ongetwijfeld weer zal komen. Net zoals er nu al meer dan twintig vertalingen te vinden zijn op de site www.debijbel.nl. Die zijn via elk digitaal apparaat te raadplegen, zoals de tablet, laptop en smartphone.

Op www.debijbel.nl/nbvrevisie staan de teksten van de Bijbelboeken Genesis 1 en Hebreeën 1.