Vrouwen in de GKV: een nieuwe tijd is begonnen

Lodewijk Born

In juni nam de generale synode van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) het besluit om vrouwen toe te laten tot het ambt van diaken, ouderling en dominee. Hoe wordt dat belangrijke besluit in de gemeenten beleefd? En hoe zal het zijn uitwerking vinden in de praktijk? Drie vrijgemaakte vrouwen over een besluit dat de kerk voorgoed heeft veranderd.

Een wegbereider die geen predikant wordt

Ineke Baron uit Bakkeveen (60) werd op 10 september officieel bevestigd in de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), als kerkelijk werker ten behoeve van gevangenen, met preekbevoegdheid. Plaats van handeling: de gereformeerde kerk-vrijgemaakt van Haulerwijk.

Baron wordt gezien als een van de wegbereiders voor het toelaten van vrouwelijke dominees op de kansel. Ze ging zelf al een paar keer voor in gemeenten van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) – steeds met toestemming van haar kerkenraad, dat wel. Sindsdien is haar werkgebied veel groter geworden, oecumenischer ook. ,,Dit jaar heb ik dertig preekbeurten in de agenda, en voor volgend jaar al zesentwintig. In allerlei kerken: GKV, PKN-gemeenten, in de vGKN, NGK, bij evangelische gemeenten en onlangs in een combinatiegemeente met doopsgezinden.” Het vloeit allemaal voort uit haar bekendheid als pastorale vrijwilliger in gevangenissen, onder andere in Veenhuizen. In Lelystad en Zwolle geeft ze vanuit Gevangenenzorg Nederland onder meer herstelcursussen en ze bezoekt namens stichting Neemias gedetineerden binnen en buiten de gevangenis.

Opluchting

Baron weet nog goed hoe ze afgelopen juni het nieuws over hét synodebesluit beleefde. ,,Opluchting! Kijk, als je eenmaal ontdekt dat er, doordat mensen ooit verschillende teksten aan elkaar verbonden, een bepaalde uitleg is ontstaan die bovendien werd gekleurd door de toen geldende Griekse machtsverhoudingen, dan is het moeilijk om alleen vanwege die traditie vast te blijven houden aan iets wat God toch helemaal niet bij de schepping heeft bedoeld. Hij schiep man en vrouw tegenover elkaar, met twee gezamenlijke opdrachten: de aarde te bewerken en de aarde te bevolken. Er was geen sprake van een rollenpatroon.”

,,Laten we daarom gewoon, als mannen én vrouwen met wederzijds respect en waardering, aan het werk gaan in Gods Koninkrijk”, zegt ze. ,,Er zijn zoveel belangrijker dingen om je druk over te maken. En dit is ook niet iets van de laatste tijd. Er is al zo lang aan gewerkt en op gewacht. Ik vond dat synodevoorzitter Melle Oosterhuis het proces heel goed heeft geleid en hij verwoordde het ook mooi: ‘we kunnen elkaar niet langer gijzelen met een schijnwaarheid’. Ik geloof zelf ook dat er, als het gaat om het dienen van God met je talenten, niet zoiets bestaat als ‘rangen’. Dat de man boven de vrouw staat.”

Ze kent de ook negatieve reacties uit eigen kring, van mensen die zich niet konden vinden in het besluit van de synode. ,,Sommige mannen ervaren: ons wordt iets afgepakt; die voelen zich aan de kant gezet of ze zeggen ‘hebben wij het al die tijd dan niet goed gedaan?’ Maar daar gaat het niet om. Je kunt heel lang een bepaald standpunt beargumenteren op basis van enkele Bijbelteksten, en daar ook in goed vertrouwen naar willen handelen, in de overtuiging dat het gehoorzaamheid is aan Gods Woord. Maar je kunt dat niet vol blijven houden wanneer je daar andere teksten naast leest die heel andere dingen zeggen; die alleen ooit ondergesneeuwd zijn geraakt.”

Nagelaten

Baron had vorig jaar in Haulerwijk een gesprek met consulent ds. Jan Henk Soepenberg (hij leidt morgen de bevestigingsdienst), die het volgens haar zeer treffend verwoordde. ,,Hij zei: Ineke, we moeten ons bij God niet alleen verantwoorden voor de dingen die we hebben gedaan, maar ook voor wat we hebben nágelaten. Daarmee sloeg hij de spijker op de kop. Hoezo zou preken in de kerk alleen voorbehouden zijn aan mannen?”

Baron zal niet ontkennen dat de discussie over de vrouw in het ambt nog altijd vol ‘knelpunten’ zit. Vrouwelijke theologen die ze erover spreekt, zeggen hoe moeilijk en gevoelig het onderwerp nog is in de plaatselijke kerken. ,,’Voorzichtig’ en ‘afwachtend’, dat is wat ik om me heen hoor.” De synode kon niet anders dan de invoering van het besluit aan de plaatselijke gemeenten overlaten. Als ze het verplichtend had opgelegd, zou dat geen recht doen aan de gemeentes die het proces nog door moeten.

Eén ding is voor haar al wel helder: ,,Ik word geen dominee.” Ze voelt zich te veel thuis in de rol die ze nu heeft als gevangenenpastor bij stichting Neemias, en de mogelijkheid die ze de afgelopen twee jaar heeft gekregen om ook in andere kerken voor te gaan. ,,Mijn collega in Veenhuizen zei eens: ‘binnen de muren vallen de muren weg’, maar ik merk: buiten vallen de kerkmuren ook weg. Daar ben ik gewoon gevangenenpastor Ineke Baron die komt preken. Of ik ook zal ingaan op meer preekverzoeken in de GKV? Ik wil het niet forceren, maar ik zal er ook niet voor weglopen.”

In de afgelopen jaren is stichting Neemias begonnen met ‘herstel-weekenden’, waar Baron mede leiding aan geeft. Inmiddels is dit project uitgebreid onder de naam ‘Te gast in de luwte’, een gastvrije plek voor (ex-)gedetineerden. ,,Kort geleden heeft het Ontwikkelplan Veenhuizen ons een locatie in Veenhuizen aangeboden om dit project daar verder uit te werken. Het ziet er dus naar uit dat we binnenkort naar Veenhuizen verhuizen. Naar een plek waarvan ik nooit had durven dromen: de oude monumentale domineeswoning. Echt een cadeau van Boven.”

Thuis in de GKV van 2017

Janny Janssens uit Haren (56) is directeur van twee gereformeerd-vrijmaakte basisscholen, in Leens (Gr) en Dokkum, en die functie bekleedde ze tot 31 juli ook in Harlingen. Wie haar hoort praten, merkt aan alles dat leidinggeven haar in het bloed zit. Ze mag graag werken aan positieve en opbouwende zaken en de allerjongste generatie plukt daar de vruchten van. In haar kerkelijke gemeente in Haren (Gr) is ze voorzitter van de Commissie Eredienst en een van de mensen die zondags in de kerk een gesprekje met de kinderen voert, voorafgaand aan de preek.

Het ambtsbesluit dat het mogelijk maakt dat vrouwen nu diaken, ouderling en predikant kunnen worden, is ook in haar ogen historisch voor de GKV. Ze vindt het belangrijk dat er nu ook op lokaal niveau op een open en constructieve manier gesproken kan en gaat worden over het thema dat de synode twaalf jaar lang bezighield. ,,In Haren komen ook gespreksavonden en daar ga ik zeker naartoe.” Janssens werd als kind gedoopt in de Gereformeerde Kerk-vrijgemaakt en deed er ook belijdenis. Toen ze een jaar in Engeland woonde, ging ze naar de Evangelical Presbyterian Church: ,,Een combinatie van GKV, Gereformeerde Gemeenten, PKN en baptisten, een kerk waar de leer van de Bijbel centraal stond.”

Pastorale bewogenheid

Toen Janssens van het gymnasium kwam, overwoog ze om theologie te gaan studeren. ,,We praten over veertig jaar geleden. Ik wilde het niet om dominee te worden – daar werd toen niet eens over nágedacht – maar omdat theologie en Grieks me zo interesseerden. Ik heb later ook een cursus Hebreeuws gevolgd. Op de vrijgemaakte Theologische Universiteit Kampen (TUK) zaten maar twee meisjes. De rest was man; het was echt een kerkelijke opleiding die erop gericht was om dominee te worden.” Zelf ging ze naar de gereformeerde pedagogische academie, om een onderwijsbevoegdheid te krijgen.

Over het ambtsbesluit is ze helder: ,,Ik ben er op Bijbelse gronden blij mee. Tegelijkertijd hoop én wens ik dat we elkaar in de kerk vasthouden. Dat het synodebesluit niet leidt tot polarisatie.” Ze vindt dat de GKV-synode op zeer zorgvuldige wijze het besluit heeft genomen, het goed naar buiten heeft gebracht en daarin ook nadrukkelijk de pastorale bewogenheid heeft getoond jegens mensen die het (nog) niet kunnen onderschrijven. Janssens heeft over het onderwerp dikwijls met vrienden en ook binnen het eigen gezin gesproken. ,,Ik heb drie volwassen kinderen. De een zei: ‘Het boeit me niet. Het gaat namelijk niet over de kern van het christelijk geloof’. Een ander: ‘De kerk heeft het altijd zo gedaan. Waarom moeten we dat dan nu ineens veranderen?’ Het is volgens mij een blauwdruk van hoe het ook in gemeenten wordt beleefd.”

Janssens heeft mensen gesproken die liever hadden gehad dat de synode anders had besloten – ook vrouwen. ,,Ze beroepen zich daarbij op de zogenaamde zwijgteksten van Paulus uit het Bijbelboek Timotëus: ‘Een vrouw dient zich gehoorzaam en bescheiden te laten onderwijzen’.” Maar in feite, zegt ze, droeg Paulus vrouwen op zorgvuldig te zijn met de gave van profetie en van het Woord, die zij, in Christus, van God kregen. ,,Dat het meestal de mannen waren die de leiding hadden, heeft meer te maken met de historische context waarin Paulus schreef dan dat dit een normatieve regel was die ook nu nog geldt. ,,De christelijke gemeente paste zich destijds aan de maatschappelijke situatie aan om de kerk geen schade te doen. Daar is in de loop van de eeuwen wet en gebod van gemaakt. De GKV-synode zegt nu klip en klaar: in de Bijbel kun je geen geldige argumenten vinden voor de stelling dat vrouwen niet óók mogen dienen en onderwijzen in onze kerk.”

Cultuur

Met de conclusie dat de kerkleer op dit punt een culturele gewoonte blijkt te zijn, valt de grond ervoor weg. ,,De GKV van 2017 is niet de kerk uit de tijd en de cultuur van de Handelingen van Paulus. Ik denk dat het belangrijk is dat je altijd blijft zien: in welke cultuur zijn wíj kerk? In de westerse cultuur is het heel normaal dat vrouwen leiding geven. Dat vraagt ook dat wij als kerk daar dan op zijn minst over na gaan denken. God heeft ook vrouwen de gaven van profetie en uitleg van het Woord gegeven om de gemeente te dienen. Met die gaven moeten we nu ook verantwoordelijk omgaan en ze benutten.”

Wie denkt dat Janssens pleit voor een cultuur-christendom, heeft het mis. Juist ook de Bijbelse prediking maakt dat ze zich thuisvoelt bij de GKV. Heeft ze erover nagedacht om zelf een ambt te willen bekleden? ,,Nee, eigenlijk niet. Diaken zijn trekt me niet zo. En tot het ouderlingschap voel ik me ook niet geroepen. Ja, ik zou eventueel wel beleids-ouderling willen zijn, dat je meehelpt om grote lijnen uit te zetten naar de toekomst. Maar ik zit nu ook al in de Commissie Eredienst. Wat is dan het verschil? Alleen het formele.” Ze kent in andere gemeenten wel een paar vrouwen die staan te trappelen om bevestigd te worden met een gevoel van ‘hè, eindelijk’, maar ze staan nou ook weer niet in de rij voor een ambt. ,,Ik denk dat daar nog wel tijd overheen gaat.”

Een theologe die zag dat het niet anders kon

Berdien Wijnalda (30) is geestelijk verzorger in zorginstelling Nieuw Toutenburg in Noardburgum. Ze behoort tot de nieuwe generatie van jonge theologen in de Gereformeerde Kerken-vrijgemaakt. Sinds vorig jaar mei is ze er werkzaam, en sinds juli 2017 voor dit werk ook kerkelijk bevestigd in de GKV Noardburgum (als kerkelijk werker). Een droombaan, want daarmee heeft ze haar geliefde combinatie van theologie en zorg verwezenlijkt. Ze woont in het Groningse Roodeschool en is getrouwd met GKV-predikant Harm Wijnalda.

In 2005 begon Berdien met de opleiding Theologie aan de TU Kampen. ,,Ik wilde méér weten. Hoe het zat met kerk, theologie en Bijbel. Ik heb ook de predikantsmaster gedaan, dus ik heb in principe alle papieren om dominee te worden en de bevoegdheid om te gaan preken aan te vragen. Maar nu heb ik dat verlangen nog niet: ik voel me goed en vrij in hoe ik de dingen nu kan doen als kerkelijk werker.”

Wijnalda heeft het proces rond de ambtsbesluiten van zeer nabij gevolgd. Ze zat namelijk in het Deputaatschap M/V in de kerk, dat tot taak had om het gesprek in de gemeenten te kanaliseren en van goede informatie te voorzien, zodat er door de landelijke synode een weloverwogen besluit kon worden genomen. ,,Ik ben er begin 2015 voor gevraagd. Ook omdat er toen niet zoveel vrouwelijke theologen in de kerk beschikbaar waren.”

Zoekende in gestapt

Haar standpunt was niet vooraf al bepaald, zegt ze. ,,Ik ben er zoekende in gestapt. Ik was er niet zeker van welke kant het op moest. Maar toen vorig najaar het rapport Samen dienen verscheen van de ‘Deputaten M/V en ambt’ wist ik: hier staan dingen in waar ik achter kan staan.”

Ze is in de beslissende maand juni niet bij alle synodevergaderingen aanwezig geweest. ,,Wel op de dag dat er groen licht kwam voor de diaken. Toen was voor mij wel duidelijk dat we ook voor ouderling en dominee een meerderheid zouden krijgen.” Wijnalda heeft, misschien ook omdat na de synodevergaderingen de zomervakantie begon, nog niet veel reacties gehoord en weet ook niet of het onderwerp plaatselijk heel erg leeft. ,,Dat zal straks wel komen, want kerkenraden moeten het nu op de agenda van de vergaderingen zetten. Daar kunnen ze niet meer omheen.”

Ze heeft wel gehoord dat sommige GKV-leden de kerk hebben verlaten uit teleurstelling over de koers die de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) nu vaart. ,,Er zullen nog meer leden vertrekken, maar dat is niet tegen te houden. Je kon het ook zien aankomen.” Ze ervaart het als een verlies, maar vindt dat als gemeenteleden zich om wat voor reden dan ook niet meer thuis voelen in hun kerkverband, ze dan ook beter een andere weg kunnen kiezen. Dat is pijnlijk maar aan de andere kant is er ook niet altijd begrip (geweest) voor de pijn bij vrouwen over het feit dat zij niet in de ambten bevestigd konden worden. ,,Ik heb er begrip voor als mensen na een open gesprek tot de conclusie komen dat ze zich in de GKV niet meer thuisvoelen. Maar er zijn ook mensen die vertrekken zonder dat ze hebben geluisterd naar de pijn van de ander. Als ze niet open een gesprek aangaan, maar argumenten onder tafel schuiven en zonder luisteren vertrekken, dan kan ik daar boos om worden.”

In diverse gemeenten bestonden al constructies waar vrouwen allerlei ‘predikantstaken’ deden, onder de naam van pastoraal werker. ,,Ik denkt dat het in stadsgemeenten heel snel kan gaan met het bevestigen van de eerste vrouwelijke GKV-dominee.” Ze heeft onder meer vanuit het netwerk van vrouwelijke theologen gehoord dat er een groep vrouwen klaarstaat om een preekconsent aan te vragen ,,om rond te gaan preken”. ,,Zij hebben echt naar dit moment uitgekeken.” Maar over het geheel genomen zal de invoering van het ambtsbesluit in de GKV-gemeenten in een rustig tempo gaan, verwacht ze. Plaatselijke kerken zullen het bespreken en dan een eigen besluit nemen, elk passend bij hun eigen gemeente en situatie. ,,Maar over enkele jaren zullen we al op heel veel plekken vrouwelijke diakenen, ouderlingen en predikanten zien. Dan wordt zichtbaar welke impact het besluit heeft gehad.”