Presentator en dominee Elsbeth Gruteke gaat voor verbinding en verdieping

Hanneke Goudappel

Steeds meer mensen kiezen na een carrière elders voor werken in de kerk. Wat brengen zij mee? Elsbeth Gruteke stapte van Radio 1 over naar de kansel. Als predikant van de Jeruzalemkerk in Amsterdam geniet ze van het op weg zijn met mensen.

Op de lagere school in een dorp in de Betuwe kreeg ze godsdienstles van een dominee in driedelig zwart. Dat vormde haar beeld van een predikant. ,,De dominee was voor mij iemand uit een heel andere wereld, alsof hij van Mars kwam”, vertelt ze aan de eettafel in haar woning in Hilversum. Ze groeide op in een niet-christelijk gezin. Op haar achtste kwam ze voor het eerst in contact met het christelijk geloof, via een vriendinnetje uit een evangelisch gezin. ,,Vanaf het moment dat ik op mijn dertiende mijn leven aan Jezus gaf ben ik me in die jaren heel bewust geweest van zijn aanwezigheid in mijn leven. Een kinderlijk, vertrouwend geloof, nog onuitgewerkt maar wel met dit basisvertrouwen en de ervaring dat Hij erbij was.”

Vluchtig

Zelf predikant worden kwam toen nog niet in haar op. Ze studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en kwam in de journalistiek terecht. Ze maakte radioprogramma’s voor de EO en was van 1999 tot 2015 namens deze omroep presentator op Radio 1. Sinds 2014 werkt ze nog een dag in de week voor de EO en presenteert ze twee programma’s: het interviewprogramma Onderweg op NPO Radio 5 en Musica religiosa op NPO Radio 4.

Hoe mooi ze het journalistieke vak ook vindt, ze zag zichzelf niet tot het einde van haar loopbaan alleen in de journalistiek werken, vertelt ze. ,,Het is vluchtig. Ook al werkte ik bij een achtergrondprogramma en ook al heb ik bij Onderweg een uur de tijd voor iemand.”

Bovendien staat de toegenomen hijgerigheid in de journalistiek haar tegen. Achtergrondreportages maken van drie kwartier is er tegenwoordig niet meer bij. De druk op programma’s en omroepen om mee te gaan in de stroom van nieuws en hypes, in de waan van de dag, is toegenomen, signaleert ze. Op zoek naar verdieping begon ze daarom in 2009 aan de studie theologie aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in Amsterdam. ,,Als mensen vroegen of ik dominee wilde worden, zei ik: ik heb een roeping voor deze studie, en waar de roeping vervolgens uit bestaat, weet ik nog niet.”

Focus

Het was een drukke periode met een fulltime baan bij de EO en een gezin met twee dochters van elf en twaalf. ,,Na de eerste twee tentamens dacht ik: ik kan het nog”, lacht ze. ,,Tijdens mijn eerste studie was ik jong en met veel andere dingen bezig. Deze studie heb ik veel gefocuster en bewuster gedaan. De eerste twee jaren waren heel pittig, vanwege het Hebreeuws en Grieks. Die talen krijg je alleen onder de knie door er dagelijks mee bezig te zijn. De charme was dat je het samen met anderen deed, en elkaar moed insprak. Grieks en Hebreeuws waren wel de struikelblokken van de opleiding. Ik heb heel wat medestudenten zien afhaken.”

Tijdens de masterfase gemeentepredikant liep Elsbeth Gruteke stage in de Jeruzalemkerk in Amsterdam, haar huidige gemeente. Toen werd haar duidelijk dat ze predikant wilde worden. ,,Ik vond het heel mooi werk. En ik ontdekte dat God mij echt riep om predikant te worden. Al wist ik nog niet meteen hoe ik het predikantschap wilde combineren met mijn loopbaan in de journalistiek.”

,,De journalistiek is ontzettend relevant voor de samenleving, voor het goed functioneren van de democratie. Nu ben ik met een diepere laag bezig: hoe mensen God in hun leven ervaren – of niet ervaren. Ik vind het bijzonder om daarin een rol te mogen spelen. Het is iets heel anders om naast iemand te zitten die zijn baan heeft verloren en depressief is geworden, dan een gesprek te voeren over een aardbeving ergens ver weg.”

Langdurig

Wat Gruteke aanspreekt in het ambt is de langdurige relatie met mensen. ,,Zowel in het pastoraat, als vanaf de kansel. Ik probeer samen met de gemeente te ontdekken: wat staat er in de Bijbel en wat vraagt God van ons in deze tijd? Je bent samen onderweg, achter Jezus aan.”

Tijdens haar studie zag ze op tegen het voorgaan in de zondagse dienst. ‘Kan ik dat eigenlijk wel?’, dacht ze. ,,Ik zag kerkdienst en de preek toch vooral als eenrichtingsverkeer. Sinds ik zelf op de kansel sta, heb ik gemerkt dat het een samenspel is. Samen vieren en ontdekken. Ik vraag me altijd af: wat zegt deze tekst op dit moment op deze plaats voor deze mensen? Dan komen automatisch de leefomstandigheden en de vragen van de mensen die de gemeenschap vormen mee. Iemand als de New Yorkse predikant Tim Keller vind ik op dit vlak inspirerend. De context waarin je het evangelie brengt, is van groot belang.”

Schok

Tegen het eind van haar studie werkte Elsbeth Gruteke nog fulltime als presentator. Tot er plotseling veel veranderde op – toen nog – Radio 1. Er was geen ruimte meer voor Gruteke als presentator van Radio 1, kreeg ze te horen. ,,Achteraf gezien – na de eerste schok, en boosheid – heeft het mijn keuze gemakkelijker gemaakt. Naast de twee programma’s die ik nog presenteerde op Radio 4 en 5, kon ik mij helemaal richten op mijn stage in de Jeruzalemkerk.”

Sinds anderhalf jaar is Gruteke predikant van deze kerkgemeenschap in Amsterdam-West, samen met collega ds. Bas van der Graaf. Bijzonder detail: ze is de eerste vrouwelijke predikant van de Jeruzalemkerk, een gemeente die zich van oorsprong rekent tot de behoudende Gereformeerde Bond binnen de PKN.

De Jeruzalemkerk telt veel twintigers en dertigers. Een levensfase waarin allerlei elementaire keuzes worden gemaakt rond werk, relaties, kinderen. ,,Mensen hebben volop de mogelijkheid om hun leven zelf vorm te geven. De veelheid aan keuzes is echter helemaal niet zo gemakkelijk. Ze lopen soms op tegen de maakbaarheid. De mensen die ik tegenkom geloven dat God een rol speelt in hun leven. Wat betekent dat voor hoe ze hun leven vormgeven? Daarin zijn we samen op zoek.”

Individualisme

In een stad als Amsterdam speelt ook het individualisme een grote rol. ,,‘Ik voel me eigenlijk heel alleen’, vertelde een jonge vrouw mij, die in de Jeruzalemkerk verkende of het christelijk geloof iets voor haar was. Ze had genoeg vrienden, maar vroeg zich af: wie is er nu ten diepste werkelijk in mij geïnteresseerd? Als het goed is hebben we in de kerk echte interesse voor elkaar. Het is nog moeilijk genoeg om dat goed vorm te geven. Wanneer je alleen op zondag binnen komt rennen, ontstaat er geen gemeenschap. Aanwezigheid is niet hetzelfde als toewijding. Het voortbestaan van geloofsgemeenschappen hangt af van commitment.”

Cruciaal voor de toekomst van de kerk is betrokkenheid in de wijk, meent Gruteke. ,,Ik zie in Amsterdam op allerlei plekken christelijke leefgemeenschappen ontstaan, aanwezig en betrokken op hun omgeving.”

Blik op de werkelijkheid

Dat is ook onmisbaar voor de kerk, vindt ze. ,,Ik zeg graag: hier woont een geloofsgemeenschap. Maar als het gebouw heel de week leeg staat behalve op zondag, krijgt de wijk niet veel mee van dat wonen. Zijn wij er alleen voor de geloofsgemeenschap? Natuurlijk is de kerk belangrijk als plek waar je wordt opgebouwd en toegerust. Maar hebben we ook een woord voor de wereld, en laten we daar iets van zien?”

De wereld van de kerk is een bijzondere, heeft Gruteke ontdekt. ,,Dominees zijn natuurlijk niet allemaal wereldvreemde wezens die altijd op hun studeerkamer zitten. Maar wanneer je enkel en alleen in de kerk werkt, kan dat je blik op de werkelijkheid wel vervormen. Ik vind het waardevol dat ik de maatschappij goed ken.”

Ze is in de Jeruzalemkerk aangesteld via de mobiliteitspool van de Protestantse Kerk in Nederland voor een periode van 2,5 jaar. Op 1 januari loopt haar contract af. ,,Ook in een nieuwe gemeente wil ik graag mijn werk bij de EO blijven doen. Ik vind het belangrijk om in die twee werelden te staan, zowel voor mezelf als voor de gemeente.”

Realistischer

Het predikantsambt is ook wel eens zwaar, ervaart ze. ,,Je bent betrokken bij de diepste diepten in het leven van mensen. Ik ben gelukkig in staat om heftige dingen weer los te laten. Maar mijn beeld van het leven is wel negatiever geworden. Of beter gezegd: realistischer. Het leven is moeilijk voor heel wat mensen. Er is veel onrecht in de wereld. Dat maakt mijn verlangen naar het koninkrijk van God ook groter.”

Gruteke houdt niet van pasklare antwoorden. ,,Toen ik twintig was had ik allerlei antwoorden op vragen over God en geloof. Wat overgebleven is, is een aantal diepe overtuigingen. Ik geloof in een God die heel veel van mensen houdt en die er ook in moeilijke omstandigheden bij is. En ik geloof in Jezus die met ons mee loopt door het leven, ook met mij.”