Benedictus XVI negentig jaar, er woont geen kluizenaar in de Vaticaanse tuin

Frans Wijnands

Met negentig jaar behoor je tot de zeer sterken. Dat geldt ook voor Joseph Ratzinger, die afgelopen zondag dat kroonjaar bereikte. De emeritus paus verschijnt amper nog in het openbaar, maar zijn verjaardag ging niet ongemerkt voorbij.

De jarige bejaarde emeritus paus Benedictus XVI staat weliswaar niet meer in het volle leven, maar hij is evenmin een kluizenaar in Vaticaanstad. En vergeten is hij al helemaal niet. Rond zijn verjaardag worden respectvolle herinneringen opgehaald aan deze eminente theoloog. Meer geleerde dan doortastende bestuurder. Zo zal hij volgens zijn fans ook de (kerk)geschiedenis ingaan. Als een man met een groot theologisch gezag, met een indrukwekkende reeks boeken, encyclieken en andere publicaties op zijn naam.

Er zijn sceptici die spijkertjes in de feesttaart strooien door op te merken dat de paus zich heeft laten ringeloren door machtige Curie-kardinalen; dat hij zijn gezag weliswaar op theologisch vlak uitoefende, maar niet in het bestuurscentrum van de Rooms-Katholieke Kerk. En dus doken rond zijn verjaardag – van afgelopen zondag – opnieuw de insinuaties op dat hij in 2013 onder druk is afgetreden.

Zijn toenmalige persoonlijk secretaris, Georg Gänswein, inmiddels aartsbisschop en prefect van de pauselijke huishouding, heeft dat de afgelopen week bij herhaling en met de grootst mogelijk klem ontkend. ‘Nee, nee, nee. Van welk soort pressie dan ook was geen sprake. De paus heeft zijn besluit na lange afweging, in volle vrijheid zelf genomen, na een spirituele exercitie’. ‘God heeft me geïnspireerd om er mee te stoppen’, liet de aftredende paus toentertijd weten. Niet letterlijk uiteraard, ‘maar door een mystieke ervaring’.

Dienstbaarheid

Benedictus wordt algemeen getypeerd als een onvoorwaardelijke dienaar Gods; iemand die zichzelf wegcijferde en zijn volledige dienstbaarheid aan de kerk voorop stelde. De Zwitserse Curiekardinaal Kurt Koch, prefect van de pauselijke commissie ter bevordering van de eenheid van de christenen, zei in een recent interview dat hij altijd wel geweten heeft dat Benedictus XVI zou aftreden. ‘Omdat hij als zeer gewetensvol mens gaandeweg tot de conclusie kwam dat hij met zijn verzwakte krachten onvoldoende leiding kon geven aan de wereldkerk. En de moed had om de consequenties van dat eigen gewetensonderzoek te durven nemen: terugtreden’.
Kardinaal Koch noemt het theologische levenswerk en het pontificaat van Benedictus XVI ,,een symfonie van de verdieping van het geloof, gebaseerd op geloof, hoop en liefde. Vooral de Jezus-boeken die de emeritus paus schreef zijn een inspirerende leidraad om de mensen te helpen de vriendschap met Jezus Christus te vinden”.

Koch roemt Benedictus als een groot strever naar oecumene, zeer goed bekend met het werk van kerkhervormer Maarten Luther. Maar inzake de oecumene heeft Ratzinger zich altijd zeer realistisch opgesteld. Bij zijn bezoek aan Erfurt (in 2011) zei hij dat hij geen oecumenische cadeautjes had meegebracht. Oecumene is geen zaak van diplomatie, of van politiek maar een proces van het terugvinden van de eenheid in het geloof.

In zijn heimat, Duitsland, werd door grote kranten als de Frankfurter Allgemeine Zeitung, de Süddeutsche Zeitung en de Kölner Stadt-Anzeiger ruim aandacht besteed aan de verjaardag van ‘hun Duitse paus’ met portretten en terugblikken.

De Vaticaanse postbodes bezorgden de afgelopen dagen handenvol gelukwensen in het kleine klooster Mater Ecclesiae in de Vaticaanse tuin waar Benedictus XVI sinds zijn terugtreden woont. Lezend, schrijvend, mediterend. ‘Het lopen gaat moeilijk’, aldus Gänswein. ‘En hij speelt minder vaak piano omdat zijn handen niet meer doen wat hij eigenlijk wil om goed te kunnen spelen. Maar zijn geest is zeer helder’.

Leonardo Boff

Een heel bijzondere felicitatie kwam er van de Braziliaanse theoloog Leonardo Boff. Die was een van de oprichters van de omstreden en door het Vaticaan veroordeelde Bevrijdingstheologie.

De Congregatie van de Geloofsleer – met toen kardinaal Ratzinger aan het hoofd -, legde Boff een doceerverbod op. Maar daar heeft Boff geen rancuneuze gevoelens aan over gehouden.

Twintig gerenommeerde vakgenoten maakten voor de jarige een soort van Liber Amicorum, een bundel felicitaties. Onder hen slechts één vrouw. Maar dat mag in de R.-K. Kerk niet verbazen. De gelijkheid tussen man en vrouw wordt er wel gepredikt maar niet in praktijk gebracht… Die enige zij is de Franse Bijbelwetenschapster Anne-Marie Pelletier die voor haar werk een paar jaar geleden de Ratzinger-prijs won. Op verzoek van de huidige paus Franciscus schreef zij de Kruiswegmeditaties voor de Goede Vrijdag van dit jaar.

Bescheiden feestje bij negentigste verjaardag

Op 16 april 1927 werd in Marktl am Inn Joseph Ratzinger geboren; priester, kardinaal en paus. Zondag (Eerste Paasdag) vierde hij zijn negentigste verjaardag. In Rome. Een bescheiden feestje met een Beiers tintje. Eregast was zijn drie jaar oudere (priester)broer Georg: ,,Zijn komst is mijn mooiste verjaardagsgeschenk”, vertelde de jarige. Ook de Beierse minister-president Horst Seehofer en zijn vrouw en dertig leden van de Beierse Bergjagers kwamen een glaasje drinken. Of er speenvarken met Semmelknödeln – zijn lievelingsgerecht – op het menu stond is niet bekend gemaakt. Het was tenslotte een privé-aangelegenheid. Paus Franciscus kwam de jarige vorige week woensdag al feliciteren en tevens een zalig Pasen wensen.

In Regensburg – waar de emeritus paus jarenlang doceerde – wordt in het portaal van de Sankt Jacobskerk een klein monumentje voor hem opgericht. En de Vaticaanse Posterijen geven een speciale postzegel uit van 95 eurocenten. De Duitse Bisschoppenconferentie en de Evangelische Kirche in Deutschland kwamen met persoonlijke felicitaties voor Benedictus XVI.