Theoloog Van Ruler zette graag zijn voet dwars in kerk en staat

Recensie
Tjerk de Reus

Aan de hand van A.A. van Ruler betreed je een theologisch bergmassief. Je treft er uitzichten aan die je niet snel vergeet, maar ook afgronden. Twee nieuwe boeken uit het Verzameld Werk van Van Ruler verschenen deze week.

Twee heel dikke boeken, met harde groene kaft, werden afgelopen woensdag gepresenteerd in de zaal van de Eerste Kamer. Het betreft deel 6 van het Verzameld Werk van de Nederlandse theoloog A.A. van Ruler, en dat deel bestaat dus uit twéé boekwerken: 6A en 6B. Beide tellen bijna duizend pagina’s.

De Eerste Kamer lijkt een merkwaardige plek om een theologisch boek ten doop te houden. Maar daar zit nou net de clou van deze Arnold Albert van Ruler (1908-1970). Hij was een theoloog met een stevige mening over de staat en de politiek. Dat is ook de reden waarom de burgemeester van Haarlem, Jos Wienen (CDA), een toespraak hield bij de presentatie, evenals SGP-senator Diederik van Dijk en ChristenUnie-senator Roel Kuiper.

Grootse vergezichten

Van de grote Nederlandse theologen uit de afgelopen eeuw is Van Ruler bij uitstek degene die zich vastbeet in politieke vraagstukken. Dat deed hij vooral als denker, en dan ook nog op hoofdlijnen. Met heel praktische politieke vragen hield hij zich niet zo bezig. Hij was eerder een man van de grootse vergezichten – en daarin heeft hij velen geïnspireerd én tegen zich in het harnas gejaagd.

Toch doe je hem geen recht met enkel de typering ‘grootse vergezichten’. Hoewel een van zijn boeken Droom en gestalte (1947) heet, was Van Ruler geen dromer, maar juist een concreet denkende theo-loog. Dat paste ook bij een van zijn grondovertuigingen: dat de concreetheid van het menselijke bestaan er voluit toe doet vanuit christelijk besef. Het is God ‘oorspronkelijk en uiteindelijk te doen’ om ‘ons aardse tijdruimtelijke leven’, zegt hij in een lezing uit 1961. Daarom geen focus op het zielenleven alleen, maar: ‘Men is wijd en zijd bezig.’ En: ‘Een geoloog moet niet in de Bijbel kijken, hij moet uit zijn doppen kijken, naar de aardlagen.’ Daar hoort ook een stevig historisch-cultureel besef bij, een bewustzijn van de geschiedenis in het licht van het Koninkrijk: ‘Sinds Willibrord zijn wij in Nederland bezig met de oprichting van het rijk van God’, noteert hij.

Bergmassief

Lezend in dit Verzameld Werk krijg je het gevoel je in een bergmassief te bevinden, met grootse panorama’s en enge steile kloven. Je rent er niet zomaar doorheen, dat wordt heel snel duidelijk. Van Ruler was een zeldzaam krachtige denker, die je laat beseffen dat achter allerlei ‘kleine’ vragen en thema’s grote vragen liggen, die een impact hebben waarvan je je niet bewust was. Daarbij lijkt Van Ruler graag zijn lezers tegen de haren in te strijken. Dat hij vaak alleen stond, zeker met zijn politieke denkbeelden, deerde hem niet.

Dirk van Keulen, de samensteller van het Verzameld Werk, heeft Van Ruler leren kennen als een verrassende denker. ,,Hij was echt heel origineel”, zegt Van Keulen. ,,De meningen en inzichten die hij formuleert, staan vaak haaks op de mainstream theologie. Tegelijk is het allemaal zeer doordacht. Daarmee heeft hij ook wel mensen geïrriteerd. Maar ik zou het vooral verfrissend willen noemen. Als we met z’n allen denken ‘we moeten linksaf’, komt Van Ruler er een stokje voor steken en zegt: ‘Er zijn een paar heel goede redenen, om tóch maar rechts af te slaan.’ Je kunt daarvan vinden wat je wilt, inhoudelijk, maar dat hij uitdagend is, valt niet te ontkennen.”

Een belangrijke ingrediënt van Van Rulers denken was de theocratie. Van Ruler zag een sterke band tussen kerk en staat, want hij meende dat het voor het volksleven heilzaam zou zijn te leven volgens Bijbelse grondlijnen. Hij schreef: ‘Theocratie is in eigenlijke zin dit, dat de mens met zijn héle leven én met zijn cultuur binnenstebuiten gekeerd wordt en zo gehouden in het zonlicht van de heerlijkheid Gods.’

Karl Barth

Maar hoe mooi hij het ook formuleerde, zijn theocratische visie leek helemaal niet te passen bij een samenleving die duidelijk seculariseerde. Ook onder theologen kon Van Ruler de handen niet op elkaar krijgen voor zijn theocratie, omdat velen in de lijn van theoloog Karl Barth (1886-1968) tot totaal andere politieke conclusies waren gekomen. Hoe dat ook zij, voor Van Ruler was het een groot thema, reden waarom Van Keulen een heel boekwerk – deel 6A – vulde met opstellen en discussies over de theocratie. ,,Van Ruler snapte zelf ook wel dat hij zich niet populair maakte”, zegt Van Keulen. ,,Maar als de theocratie niet lijkt te passen bij de tijd, hoeft zo’n thema nog niet irrelevant te zijn. Van Ruler voorspelde dat de theocratie weer belangrijker zou worden, in de toekomst. Tegen het einde van zijn leven zei hij in een interview: ‘In onze tijd kan men om de idee van de theocratie alleen maar lachen, maar ik ben ervan overtuigd dat men in de eenentwintigste eeuw zal merken dat dit de clou van de hele grap is.’ Hij bedoelde: van het idee van een theocratie zijn we nog lang niet af. Ik denk dat je in de wereld van vandaag kunt zien, dat hij op dit punt niet helemaal ongelijk had. We kennen de aanspraken vanuit de islam, die nogal impact hebben wereldwijd. Het werk van Van Ruler is wat dit betreft heel actueel en lezenswaardig. Hij spreekt over het eigene van Europa, over de bronnen van onze beschaving, over onze geschiedenis. Dat zijn actuele thema’s, waarover Van Ruler op een grondige én uitdagende schrijft.”

Het denken van Van Ruler bleef in beweging, ook op het punt van theocratie, kerk en staat, geloof en cultuur. Was zijn visie aanvankelijk vrij massief, hij schonk in toenemende mate aandacht aan thema’s als vrijheid van meningsuiting en tolerantie. Maar dan ook weer uitdagend: een rotsvaste eigen overtuiging is de beste waarborg voor tolerantie, stelde hij.
Van Keulen vindt dat Van Ruler wat betreft de tolerantie heel scherp de vragen en de dilemma’s heeft gezien en geformuleerd. ,,Juist dat is een punt waar zijn actualiteitswaarde groot is.” Opmerkelijk dat ook zijn allerlaatste opmerking hierover, helemaal achterin het dikke groene boek, een waarschuwing tegen dictatuur is. Die zou wel eens het gevolg kunnen zijn van overspannen drang tot totale democratisering, vond hij.

Theocratie. Verzameld werk deel VI-a. Cultuur, samenleving, politiek, onderwijs. Verzameld werk deel VI-b. Door A.A. van Ruler. Bezorgd door dr. D. van Keulen. Boekencentrum. 49,90 euro per boek, als set 92,50 euro