Meer Nederlandstalig werk van Luther dan ooit tevoren

Tjerk de Reus

In het komende Luther-jaar moeten we natuurlijk zelf Luther weer kunnen lezen. Het tweedelige Luther Verzameld biedt een veelkleurig palet uit zijn werk.

Het begon allemaal 1517, met de beroemde 95 stellingen van Maarten Luther. Dankzij de nog maar net uitgevonden boekdrukkunst werden die snel verspreid. Het was de klaroenstoot tot de reformatie. Althans, zo ziet het gangbare beeld eruit – waarbij natuurlijk allerlei historische kanttekeningen zijn te maken. Hoe dat zit, kun je lezen in allerlei nieuwere studies over Luther en het reformatietijdperk. Maar je kunt ook gewoon Luther zelf gaan lezen, en dan is het alsof je in de schoenen stapt van de mensen van toen, die nieuwsgierig de geschriften van dr. Luther lazen of zich lieten voorlezen, en hoofdschuddend of blij verrast reageerden.

Vandaag denken we bij Luther vooral zijn strijd tegen de aflaathandel en zijn verzet tegen de paus, die hij de Antichrist noemde. Maar wat hem verder motiveerde en hoe hij theologisch dacht, dat is voor de meeste mensen ver van hun bed. Maar dit hoeft niet zo te blijven. Dankzij een groot team van vertalers verscheen deze week een omvangrijke keuze uit Luthers werk, in twee dikke boeken, getiteld: Luther Verzameld.

Schat aan materiaal

Wie interesse heeft in Luther of in de storm die in zestiende eeuw door de Europese kerken raasde, kan niet anders dan aangenaam verrast zijn bij alleen al het bekijken van de inhoudsopgave van deze boeken. Hier wordt een schat aan geschriften aangeboden, veelal in een nieuwe Nederlandse vertaling. Dat dit alles een omvang van 1300 pagina’s heeft is indrukwekkend, maar het valt natuurlijk in het niet bij de ruim honderdtwintig delen van Luthers verzamelde werken in het Duits. Maar daarover kun je moeilijk over klagen als je Luther Verzameld in handen hebt. Het is vermoedelijk de ruimste keuze uit zijn werk die ooit in het Nederlands verscheen.

Zeven noemers

Samensteller Hermans Selderhuis heeft gekozen voor zeven noemers, waaronder Luthers geschriften zijn gerangschikt. Het gaat van ‘Begin’ en ‘Reformatie’ via ‘Discussie’, ‘Schrift-uitleg’ en ‘Kerk’, naar ‘Christelijk leven’ en ‘Brieven en preken’. Onder de eerste noemer vind je bijvoorbeeld de 95 stellingen uit 1517, maar ook een ‘disputatie’ – een reeks beargumenteerde theologische stellingen – over ‘wat de mens kan en wil zonder de genade’, een jaar eerder gepubliceerd. Al snel na 1517 waren er geschriften over ‘aflaat en genade’ en over het nut van goede werken. Ook tal van bekende geschriften van Luther zijn hier opgenomen, zoals De Babylonische gevangenschap van de kerk (1520), De vrijheid van een christen (1520), Het magnificat (1521) en Over de slaafse wil (1525).

Het beruchte geschrift Over de Joden en hun leugens (1543) is hier niet integraal opgenomen. De meest weerzinwekkende uitspraken van Luther zijn eruit gefilterd. Nu hebben de redacteuren van dit boek wel bij meer geschriften van Luther een aantal passages eruit geknipt. Dat is begrijpelijk als het om herhalingen gaat, en men moet tenslotte ook op de omvang van het geheel blijven letten. Maar bij het beruchte geschrift tegen de joden is het onverstandig dingen weg te laten, omdat juist hierover gediscussieerd wordt. Luther-op-zijn-slechtst moet je niet weghouden voor het brede lezerspubliek, alsof je iets zou moeten verbergen.

Overigens is ook het geschrift Dat Jezus Christus Joods is van geboorte (1523) opgenomen, waarin Luther een heel andere houding tegenover joden inneemt, ondanks dat hij meent dat het volk Israël geen enkele rol meer speelt in de heilsgeschiedenis. Opmerkelijk dan ook om ergens te lezen dat Luther zich in zijn vroege jaren zo intensief met de vijf boeken van Mozes bezighield, met gebruikmaking van de Hebreeuwse tekst ook, dat zijn tegenstanders hem spottend ‘semi-iudaeus’ noemden: half-jood.

Troost

Op veel pagina’s in Luther Verzameld wordt duidelijk dat het voor Luther draait om de laatste vragen: om leven en dood, om God of verlorenheid. Hij kon niet schipperen: als de mens enigszins zijn goede wil zou tonen, zou God voor de rest zorgen. Nee, als ik zelf een grammetje moet bijdragen aan mijn geestelijk welzijn, dan wordt het niks, zei Luther. De sfeer van zijn denken kan heel gemakkelijk als extreem op ons overkomen, evenals zijn theologische argumentaties. Maar het raakvlak met vandaag zit in het existentiële karakter van zijn werk. Luther redeneerde en theologiseerde vanuit het leven, vanuit de moeitevolle levenservaring. Mogen we uiteindelijk hoop koesteren of resteert slechts de wanhoop? Is het laatste wat geldt licht of duisternis, redding of verlorenheid? En dan duikt vaak het woord ‘troost’ op in Luthers overwegingen, want hij hield steeds hoog: God laat de mens niet aan zijn lot over.

Luther Verzameld. Herman J. Selderhuis (red.). Twee delen. Uitgeverij Kok. 59,99 euro